وقتی تجلی، خاک را به فناوری تبدیل می کند
به گزارش بورس امروز؛ شرکت تجلی توسعه معادن و فلزات بهعنوان یکی از شرکتهای پیشرو در حوزه سرمایهگذاری معدنی ایران، از سال ۱۴۰۲ تمرکز ویژهای بر توسعه فناوریهای مرتبط با عناصر نادر خاکی آغاز کرده است. این شرکت که اولین شرکت پروژه محور در بازار سرمایه ایران است، فعالیت خود را با سرمایه 6،200 میلیارد تومان با پذیره نویسی در سال 1400 با محویت شرکت سرمایه گذاری توسعه معادن و فلزات و سهامداری شرکت های گل گهر و چادرملو آغاز نمود.
تجلی با مشارکت در پروژه های مختلف معدنی همچون مجتمع مس جانجا، احداث کارخانه آهن اسفنجی و ذوب و فولادسازی کردستان، گندله سازی غرب خاورمیانه و نیز احداث اسکله اختصاصی شرکت هیمکو در بند شهید رجایی و همچنین پروژه های شرکت سرمد ابرکوه موفق به سرمایه گذاری گسترده و چینش پرتفوی متنوع شده است که صنایع مختلف معدنی و فولادی را شامل می شود.
صنعت لیتیوم یکی از صنایع محصولات معدنی است که شامل عناصر سبک و کم چگالی بوده و در روغن معدنی ذخیره می شود و در تولید باتری های لیتیوم یونی کاربرد دارد. باوجود اینکه بزرگترین ذخایر لیتیوم با 9.3 میلیون تن در سال 2022 به کشور شیلی اختصاص داشته اما استرالیا بزرگترین تولیدکننده این محصول شناخته می شود.
این محصول به دلیل کاربردهای دیگری همچون گریس های روان کننده، شیشه و سرامیک، متالورژی و کاربرد همجوشی هسته ای، تا دسامبر 2024 با افزایش سرمایه گذاری حدود 60 درصد رو به رو شده است و میزان استخراج آن از 203،910 تن در سال 2023 به 235،380 تن در سال 2024 رسید که نتیجه افزایش تقاضا به دلیل رشد صنعت خودروهای الکتریکی و سایر کاربردهای آن دارد. لازم به ذکر است از سال 2024 شاهد افزایش نوسان قیمت این محصول بودیم که پیش بینی می شود تا سال 2027 قیمت کربنات لیتیوم با جذب بیشتر سرمایه گذاری به ثبات برسد.
در ایران نیز، شرکت تجلی از سال 1400 پروژه های خود را در این زمینه آغاز نمود و با جلسات متعددی که با اساتید بنام دانشگاهی داشته است، موفق به کشف 18 محوده در استان های مختلف شد. از جمله محدوده ها میتوان به 5 محدوده در استان خراسان جنوبی در مساحت 342 کیلومتر مربع اشاره کرد که تجلی با احداث آزمایشگاه های مجهز به آنالیز دستگاهی و مطالعات کانی شناسی نمونه ها پرداخت که نتیجه آن کشف 8.5 میلیون تن ذخیره لیتیوم در محدوده قهاوند شد.
صنعت عناصر نادر خاکی دیگر صنعت معدنی است که تجلی به آن ورود کرده است. این صنعت برخلاف عنوان خود دارای ذخایر قابل توجهی در دنیا است اما به دلیل فرایند استخراج آن، کشور چین انجام آن را به عهده گرفته است. منابع اصلی اقتصادی خاک های کمیاب، کانی های باستنازیت، مونازیت و لوپاریت و رس های جذب یونی لاتریت هستند که در 7 کشور چین، برزیل، هند، استرالیا، روسیه، ویتنام و ایالات متحده وجود دارد و بیشترین ذخایر آن در چین به میزان 44 میلیون تن است. از کل تولید 390 میلیون تنی عانصر نادر خاکی در سال 2024، کشور چین با داشتن سهم 54 درصدی در جایگاه نخست و ایالات متحده با سهم 11 درصدی در جایگاه دوم قرار دارد.
این عناصر که نقش حیاتی در فناوری های نوین و انرژی های پاک دارند، در سال 2025 نسبت به 2024 با افزایش قیمت بیش از 8 درصد در نئودیمیوم، افزایش 9 درصدی در پراسئودیمیوم، رشد 9 درصدی در دیسپروزیم و رشد 4 درصدی در قیمت تربیوم را تجربه کردند. این رشد موجب توجه بیشتر سرمایه گذاری ها شده است به طوری که در سال 2024، در ایالات متحده 2.8 میلیارد دلار، در استرالیا 1.9 میلیارد دلار و در اتحادیه اروپا 1.5 میلیارد دلار سرمایه گذاری در حوزه عناصر نادر خاکی انجام شده است. این سرمایه گذاری ها در سال 2025 نیز ادامه داشت تا وابستگی کشورها به چین کاهش یابد؛ به طوری که در ایالات متحده پروژه Round Top در تگزاس با ذخیره 80 میلیون تنی، پروژه Halleck Creek در وایومینگ با هزینه 456 میلیون دلاری و پروژه استخراج از خاکستر زغال سنگ با 8.4 میلیارد دلار عناصر نادر خاکی آغاز شد.
در صنعت زغال سنگ نیز که سوخت رایج بسیاری از کارخانه ها و صنایع بزرگ است، یک منبع انرژی غیرقابل تجدیدپذیر است. ذخایر این محصول در سال 2024 حدود 1 میلیارد تن به ثبت رسیده است که بیشترین سهم آن متعلق به آمریکا با 245 میلیون تن و سپس روسیه به میزان 160 میلیون تن است. تقاضای ذغال سنگ در نیمه دوم 2024 نسبت به نیمه نخست آن 3 درصد رشد یافته که به دلیل کاربردهایی همچون تولید برق اهمیت زیادی دارد. این محصول عمدتا در چین به میزان 4،100 میلیون تن و در هند به میزان 1،100 میلیون تن در نیروگاه های ذغال سوز استفاده شده است. لازم به ذکر است، چین ضمن داشتن بیشترین تقاضا در بازار جهانی، در بخش عرضه نیز با تولید 3،982 میلیون تن بیشترین تولید ذغال سنگ جهان را به خود اختصاص داده است درحالی که کشور هند با واردات 254 میلیون تن، بیشترین میزان واردات را داشته است.
بر این اساس، شرکت تجلی با هدف تنوعبخشی به سبد درآمدی خود، وارد حوزههای استراتژیک و فناورانه شده و در همین راستا، پروژههای مهمی را در زمینه تولید و فرآوری محصولاتی از جمله عناصر نادر خاکی در دستور کار قرار داده است. یکی از اقدامات کلیدی تجلی، طراحی و اجرای زنجیره کامل تولید عناصر نادر خاکی از استخراج تا فرآوری و تولید کنسانتره مونازیت بوده است.
در همین راستا، شرکت تجلی اقدام به احداث نخستین کارخانه تولید کنسانتره عناصر نادر خاکی در منطقه مروست استان یزد کرده است. این کارخانه که نخستین واحد صنعتی در ایران و غرب آسیا محسوب میشود، فرآوری مونازیت را بهصورت بومی و بدون وابستگی به خارج انجام میدهد. مطالعات و طراحی این واحد به منظور جداسازی 17 عنصر ارزشمند از سال ۱۴۰۲ آغاز شد که در دی ماه 1403 توانست با استخراج مونازیت با عیار بسیار بالا به جداسازی 15 عنصر ارزشمند و نهایی اکسیدها دست یابد و پس از طی مراحل فنی و اجرایی، تولید آزمایشی آن در خرداد ۱۴۰۴ آغاز گردید. در مرداد همان سال، تولید انبوه رسماً کلید خورد و ظرفیت اولیه آن حدود ۳ هزار تن کنسانتره در سال اعلام شد. همچنین شرکت تجلی اعلام کرده است که در فاز دوم توسعه، ظرفیت تولید به ۱۰ هزار تن در سال افزایش خواهد یافت و واحدهای فرآوری پیشرفتهتری نیز احداث خواهند شد.
در تیرماه ۱۴۰۴، این شرکت که توانست عیار عناصر نادر خاکی را 165 برابر افزایش داده و روزانه به تولید این مواد بپردازد، نخستین پروانه رسمی بهرهبرداری از معدن عناصر نادر خاکی در کشور را دریافت کرد؛ مجوزی که توسط وزارت صنعت، معدن و تجارت صادر گردید و شامل استخراج و فرآوری مواد معدنی نادر خاکی از جمله مونازیت و زینوتیم میشود. این دستاورد نهتنها به توسعه فناوری داخلی کمک کرده، بلکه زمینهساز صادرات محصولات فرآوریشده به بازارهای آسیایی و اروپایی نیز خواهد بود.
توسعه معادن عناصر نادر خاکی با مشارکت نهادهایی چون ایمیدرو، سازمان زمینشناسی و استانداری یزد پیش رفته و بهعنوان یکی از اولویتهای توسعه صنعتی استان شناخته شده است. فرآیندهای استخراج و فرآوری این عناصر توسط متخصصان داخلی طراحی شدهاند که این موضوع موجب کاهش وابستگی به فناوریهای خارجی و افزایش توان رقابتی کشور در بازار جهانی شده است.
اهداف استراتژیک شرکت تجلی شامل تنوعبخشی به منابع درآمدی، توسعه فناوری بومی، صادراتمحوری و جذب سرمایهگذاری داخلی و خارجی در حوزه فناوریهای معدنی است. با توجه به اهمیت عناصر نادر خاکی در تولید تجهیزات الکترونیکی، توربینهای بادی، خودروهای برقی و صنایع دفاعی، ایران با دارا بودن ذخایر قابل توجه مونازیت میتواند به یکی از بازیگران منطقهای در این حوزه تبدیل شود. توسعه این صنعت نهتنها موجب افزایش درآمدهای ارزی خواهد شد، بلکه نقش مهمی در کاهش وابستگی به واردات فناوری ایفا میکند و مسیر پیشرفت صنعتی کشور را هموارتر میسازد.
