نقش سرمایهگذاران نهادی در معاملات پیچیده مشتقات
به گزارش بورس امروز؛ ابزارهای مشتقه، شامل قراردادهای آتی و اختیار معامله، داراییهایی هستند که ارزش خود را از یک دارایی پایه میگیرند و سه کارکرد اصلی دارند: پوشش ریسک، سفتهبازی و آربیتراژ. در ایران، بازار مشتقه در سالهای اخیر شکل گرفته و ابتدا معاملات آتی سکه در بورس کالای ایران و سپس قراردادهای اختیار معامله سهام در بورس اوراق بهادار تهران راهاندازی شده است. حجم معاملات مشتقه در دنیا بسیار بزرگ است و این ابزارها پتانسیل بالایی برای مدیریت ریسک در اقتصاد ایران دارند؛ اما بازار مشتقه ایران هنوز مراحل ابتدایی توسعه را میگذراند.
در دورههای رکود یا اصلاح بازار که قیمت سهام روندی یکنواخت یا کمنوسان دارد، مشتقات میتوانند به سرمایهگذاران کمک کنند تا ضمن حفظ سرمایه، از فرصتهای محدود سودآوری نیز بهرهمند شوند. برای مثال، سرمایهگذار میتواند با ترکیب خرید سهام و فروش اختیار خرید، در بازار کمنوسان درآمد ثابتی از طریق پریمیوم اختیار کسب کند یا با خرید اختیار فروش، اصل سرمایه خود را در برابر کاهش قیمت سهام بیمه کند. قرارداد آتی سهام نیز امکان پوشش نوسانات منفی بازار را فراهم میآورد و بهجای فروش فیزیکی سهام در روند نزولی، اتخاذ موقعیت فروش آتی یا خرید اختیار فروش میتواند ارزش پرتفوی را حفظ کند. حتی در بازارهای پُرنوسان، ابزارهای مشتقه امکان اتخاذ موقعیتهای همزمان خرید و فروش اختیار را برای بهرهبرداری از جهشهای شدید قیمت فراهم میکنند.
محصولات ساختاریافته نیز با ترکیب دارایی پایه، اوراق قرضه و مشتقات طراحی میشوند تا ضمن تأمین اصل سرمایه، امکان کسب سود از تغییرات قیمت داراییها را فراهم کنند. برای نمونه، صندوقی که بخشی از سرمایه را در اوراق با درآمد ثابت و بخشی را در اختیار معامله شاخص سرمایهگذاری میکند، در دوره رکود اصل سرمایه را تضمین کرده و در صورت رشد اندک بازار، سود بیشتری را نصیب سرمایهگذار میکند. این ابزارها معمولاً پیچیدهاند و نقدشوندگی پایینی دارند و برای سرمایهگذاران غیرحرفهای مناسب نیستند.
با وجود افزایش آگاهی نسبت به ضرورت پوشش ریسک و استقبال بیشتر از ابزارهای مشتقه، بهویژه پس از افت شدید بازار، اکثر معاملات پیچیده در اختیار سرمایهگذاران نهادی و حقوقی است و سرمایهگذاران خرد کمتر توانایی بهرهبرداری از فرصتهای فروش اختیار را دارند. همزمان، صندوقها و نهادهای سرمایهگذاری بهدنبال استفاده از مشتقات برای کاهش ریسک پرتفوی خود هستند و آموزش و فرهنگسازی برای جذب سرمایهگذاران خرد نیز در حال گسترش است.
بازار مشتقه ایران همچنان با چالشهایی نظیر نقدشوندگی پایین، تعداد کم فعالان، ضعف سواد مالی، محدودیتهای نظارتی و فقهی، زیرساخت فناوری ضعیف، نیاز به وجه تضمین و پیچیدگی مدیریت مارجین مواجه است. در صورت توسعهنیافتن صحیح، این بازار میتواند به محلی برای سفتهبازی افراطی تبدیل شود و سرمایهگذاران کمتجربه را دچار زیان کند. بنابراین، توسعه پایدار و کارآمد بازار مشتقه نیازمند بهبود آموزش، زیرساختها و چارچوب نظارتی مناسب است.
نویسنده: محمد مهاجر تحلیلگر کارگزاری پیشرو
منبع: شماره 113 نشریه بورس امروز_ آذرماه 1404
