صنعت پالایش در ایران؛ بین انحصار دولتی و الزامات توسعهای برنامه هفتم
به گزارش بورس امروز؛ صنعت پالایش در ایران، صنعتی مبتنی بر مقررات دولتی و ساختاری انحصاری است. تأمین خوراک پالایشگاهها شامل نفت خام و میعانات گازی، بهصورت انحصاری توسط شرکت ملی پالایش و پخش فرآوردههای نفتی انجام میپذیرد. همچنین، فرآوردههای اصلی شامل بنزین، نفتگاز، نفتکوره، نفتسفید و گاز مایع نیز بهطور انحصاری توسط همین شرکت خریداری میشود.
نرخگذاری نفت خام، میعانات و فرآوردههای اصلی از طریق ابلاغیههای رسمی شرکت ملی پالایش و پخش صورت میگیرد. آخرین دستورالعمل مربوط به دیماه ۱۴۰۳، نحوه محاسبه قیمتها برای سالهای ۱۴۰۳ و ۱۴۰۴ را مشخص کرده است. این ابلاغیه با انتقادات گستردهای از سوی فعالان بازار سرمایه و صنعت پالایش مواجه شد؛ چرا که کاهش نرخ بنزین، بهویژه در صورت افت کیفیت، بهطور محسوسی در آن لحاظ شده بود. با این حال، پالایشگاههایی نظیر اصفهان، تبریز و بندرعباس که بنزین با استاندارد یورو و اکتان بالا تولید میکنند، افت قیمتی کمتری را تجربه کردند. این دستورالعمل، در عین حال، محرکی برای ارتقاء کیفیت تولید بنزین در پالایشگاهها نیز محسوب میشود.
در تحلیل عملکرد پالایشگاهها، مفهوم «کرک اسپرد» از اهمیت بالایی برخوردار است. کرک اسپرد به معنای تفاوت میانگین وزنی قیمت سبد محصولات پالایشگاه و قیمت خوراک دریافتی (نفت خام، میعانات و افزودنیها) تعریف میشود. این شاخص در سالهای ۱۴۰۱ و ۱۴۰۲، بهدلیل اختلال در عرضه جهانی فرآوردههای پالایشی ناشی از جنگ اوکراین، رشد قابلتوجهی داشت. با این حال، در سال ۱۴۰۳، با کاهش تقاضای جهانی، کرک اسپرد تا ۶۰ درصد افت کرد که منجر به کاهش شدید ارزش سهام پالایشی در بازار شد. در سال جاری، بهبود محسوس در کرک اسپرد، موجب رشد سهام پالایشگاهها و هلدینگهای مرتبط شده است.
با وجود سودآوری مناسب، یکی از چالشهای اساسی صنعت پالایش، ضعف در کیفیت نقدینگی است. درآمد حاصل از فروش فرآوردههای اصلی، بهصورت مطالبات ثبت میشود و شرکت ملی پالایش و پخش، وجه نقدی به حساب پالایشگاهها واریز نمیکند. تأمین منابع نقد صرفاً از طریق فروش فرآوردههای ویژه نظیر وکیوم باتوم، لوبکات، آیزوریسایکل و… ممکن است که مجموعاً تنها ۱۵ درصد از تولیدات را شامل میشوند.
بر اساس ماده ۴۵ قانون برنامه هفتم توسعه، پالایشگاهها برای بهرهمندی از تخفیف پنجدرصدی در خوراک، موظفاند ۴۰ درصد سود انباشته خود را صرف طرحهای کاهش تولید فرآوردههای سنگین با اولویت نفتکوره کنند. این طرحها ماهیت دلاری دارند، در حالی که مطالبات پالایشگاهها با تأخیر چندساله و کاهش شدید ارزش دلاری پرداخت میشود. این موضوع، اجرای طرحهای توسعه را با چالش جدی مواجه کرده است. همچنین، عملیات اورهال و پرداخت مالیات نیز نیازمند منابع نقد دلاری است که تأمین آن دشوار شده است.
اهمیت صنعت پالایش در بازار سرمایه ایران بسیار بالاست؛ بهطوریکه حدود ۸ درصد از ارزش کل بازار بورس را تشکیل میدهد و در سودآوری هلدینگهای بزرگی مانند پارسان، غدیر و تاپیکو نقش کلیدی دارد. عرضه اولیه پالایشگاه نفت ستاره خلیج فارس، بهعنوان بزرگترین پالایشگاه میعانات گازی جهان، نیز در دستور کار هلدینگ تاپیکو قرار دارد که بهدلیل ارزشگذاری بالا، برای این هلدینگ و کل بازار سرمایه از اهمیت ویژهای برخوردار است.
نویسنده: محمدمهدی حاجیآقائی – کارشناس ارشد تحلیل، گروه سرمایهگذاری امیر
منبع: شماره 113 نشریه بورس امروز_ آذرماه 1404
