بازدهی بازار پول در بازار سرمایه

ناهید امامی کارشناس امور ناشران بورس اوراق بهادار تهران و شعیب رضایی کارشناس امور ناشران بورس اوراق بهادار تهران در گفتگو با خبرنگار بورس امروز به بررسی بازدهی بازار پول در بازار سرمایه پرداختند.

وضعیت مالی و عملیاتی، سودآوری و بازدهی تعداد ۱۹ بانک و موسسه اعتباری پذیرفته شده در بورس اوراق بهادار تهران و بازارهای خارج از بورس (فرابورس) مورد بررسی قرار گرفته است. برای تهیه این گزارش از داده‌ها و اطلاعات صورتهای مالی (ترازنامه و سود و زیان) این بانک‌ها برای سال‌های ۹۴، ۹۵ و ۹۶ استفاده شده است. در خصوص موسسه اعتباری ملل، بانک گردشگری، بانک ایران زمین و موسسه اعتباری کوثر به دلیل عدم ارائه صورتهای مالی سالانۀ حسابرسی شده منتهی به ۹۶/۱۲/۲۹ از اطلاعات و صورتهای مالی سالانه حسابرسی نشده استفاده شده است.

همچنین در این گزارش وضعیت سپرده‌های بانکی شامل روند آنها در سه سال گذشته و سهم هرکدام از انواع سپرده‌ها شامل سپرده‌های قرض‌الحسنه پس‌انداز، دیداری و سپرده‌های سرمایه‌گذاری مدت‌دار مورد بررسی قرار گرفته است. در ادامه به تسهیلات اعطائی بانک‌ها به همراه تسهیلات اعطائی به بخش دولتی و مطالبات ۴ بانک مشمول اصل ۴۴ قانون اساسی (و روند آن) پرداخته شده است.

در بخش بعد وضعیت عملیات بانک‌ها شامل سود کسب شده از تسهیلات اعطائی و سود پرداختی به سپرده‌ها مورد توجه قرار گرفته و در ادامه برای بررسی بیشتر، درآمدهای مشاع بانک‌ها نیز به آن اضافه شده است. در انتها نیز وضعیت سودآوری بانک‌ها در سه سال مذکور (۹۴، ۹۵ و ۹۶) مورد بررسی قرار گرفته است.

در این گزارش وضعیت مالی بانک ها و موسسات اعتباری فعال در کشور براساس اطلاعات صورتهای مالی آنها مورد بررسی قرار گرفته است. براین اساس از میان بانکها و موسسات اعتباری فعال در کشور، تعداد ۲۰ بانک و موسسه اعتباری دارای مجوز فعالیت از بانک مرکزی به شرح جدول زیر که در بورس اوراق بهادار تهران و بازار خارج از بورس (فرابورس) پذیرفته شده و سهام آنها دادوستد می شود؛ انتخاب شده اند.

در این گزارش برای بررسی وضعیت عملیاتی بانک‌ها شامل جذب سپرده، تسهیلات پرداختی، سود سپرده و تسهیلات و . . . از اطلاعات ترازنامه و سود و زیان آنها برای سالهای ۹۴، ۹۵ و ۹۶ استفاده شده است.

سپرده های بانکی

مجموع کل سپرده های بانکی نزد ۱۹ بانک اشاره شده در جدول فوق در پایان سال ۹۶ بالغ بر ۳۶۶ر۸ هزار میلیارد ریال می باشد. نمودار زیر روند سپرده ها را در سه سال ۹۴، ۹۵ و ۹۶ نشان می‌دهد. مبلغ کل سپرده های نزد بانک ها در پایان سال ۹۴ ، ۴۰۰ر۶ هزار میلیارد ریال که متوسط نرخ رشد آن تا پایان سال ۹۶ حدود ۳۱% بوده است.

در ادامه نمودار زیر سهم هرکدام از بانک ها را از کل سپرده ها در پایان سال ۹۶ نشان می دهد. بانک ملت با ۱۸٫۴% بیشترین سهم را از کل سپرده ها به خود اختصاص داده است؛ پس از آن بانک صادرات و تجارت در جایگاه دوم و سوم قرار دارند. سه بانک صادرات، ملت و تجارت که از جمله بانک های مشمول اصل ۴۴ قانون اساسی بودند که به بخش خصوصی واگذار شده و سهام آنها در بورس عرضه شد، مجموعاً حدود ۴۸ درصد از کل سپرده های نزد بانک های فوق را به خود اختصاص داده اند؛ رقمی بالغ بر ۰۰۰ر۴ هزار میلیارد ریال (۴۰۰ هزار میلیارد تومان). از دیگر نکات قابل توجه در نمودار زیر سهم ۱۱% بانک آینده از کل سپرده های جذب شده است. این بانک در پایان سال ۹۶ حدود ۹۱۷ هزار میلیارد ریال سپرده نزد خود داشته است. این بانک با ادغام بانک در حال انحلال تات با صندوق های قرض الحسنه صالحین و بهره گلستان تشکیل شد که در ادامه صندوق قرض الحسنه آتی نیز با بیش از ۱۵۰ شعبه به آنها ملحق شد و تشکیل بانک آینده را دادند.

به منظور بررسی بیشتر سپرده های جذب شده نزد بانک ها، در ادامه جدول زیر کل سپرده های جذب شده را به تفکیک نوع سپرده (سپرده های دیداری، پس انداز، سرمایه گذاری مدت دار و سایر سپرده ها) برای هر کدام از بانک ها نشان می دهد. همان طور که نمودار زیر نیز نشان می دهد، سهم اصلی سپرده ها متعلق به سپرده های سرمایه گذاری مدت دار است که سهم آن ۸۳٫۸% با مبلغ کل ۰۱۰ر۷ هزار میلیارد ریال در پایان سال ۹۶ است. متوسط نرخ سود پرداختی به این سپرده ها در سال ۹۶ حدود ۱۶% بوده است؛ یعنی بالغ بر ۱۰۷ر۱ هزار میلیارد ریال سود سپرده.

تسهیلات اعطائی به بخش دولتی

در پایان سال ۹۶ حدود ۱۰% از کل تسهیلات اعطائی بانک ها، به بخش دولتی بوده که رقم آن ۶۲۷ هزار میلیارد ریال می باشد. نمودار زیر روند تسهیلات اعطائی به بخش دولتی را در سه سال ۹۴، ۹۵ و ۹۶ نشان می دهد. از نکات قابل توجه، رشد ۴۶% تسهیلات اعطائی به بخش دولتی در سال ۹۶ می باشد؛ این نرخ رشد برای سال ۹۵، ۵۴% بوده است. همچنین طبق نمودار (سهم از تسهیلات اعطائی به بخش دولتی) بار اصلی اعطای تسهیلات در این بخش به عهده بانک ملت است. این بانک ۹۶٫۸% از کل تسهیلات اعطائی به بخش دولتی را به خود اختصاص داده است. به عبارت دیگر در پایان سال ۹۶ این بانک به تنهایی ۶۰۷ هزار میلیارد ریال تسهیلات به بخش دولتی پرداخت کرده که سهم بانک های دیگر یعنی تجارت، صادرات و پارسیان (مجموعاً ۳٫۲%) نسبت به آن ناچیز است.

سود تسهیلات اعطائی

در این بخش درآمد بانک ها از محل سود حاصل از تسهیلات اعطائی مورد بررسی قرار می گیرد. همان طور که جدول زیر نشان می دهد در سال ۹۵ و ۹۶ سود حاصل از تسهیلات پرداختی بانک ها به ترتیب ۹۱۱ و ۹۵۱ هزار میلیارد ریال بوده است. نرخ رشد سود تسهیلات در سال ۹۶ نسبت به ۹۵، ۴% بوده در حالی که نرخ رشد تسهیلات ۱۹% است. همچنین نسبت کل سود تسهیلات پرداختی به تسهیلات در پایان سال ۹۵ حدود ۱۵% می باشد.

در سال ۹۵ بیشترین سود تسهیلات به ترتیب از آنِ بانک صادرات، تجارت و ملت بوده در حالی که در سال ۹۶ بانک ملت، صادرات و آینده از این حیث در جایگاه اول تا سوم قرار داشته اند. این سه بانک در سال ۹۶ مجموعاً بالغ بر ۳۸۴ هزار میلیارد ریال سود حاصل از تسهیلات پرداختی داشته اند.

در ادامه نیز نمودار (سهم از سود تسهیلات)، سهم هرکدام از بانک های مورد بررسی را از کل سود حاصل از تسهیلات نشان می دهد. همان طور که گفته شد بانک ملت با ۱۴٫۹% بیشترین سود را داشته و پس از آن بانک های صادرات، آینده و تجارت در جایگاه دوم تا چهارم قرار داشته اند. سهم این چهار بانک از کل سود حاصل از تسهیلات ۵۲٫۵% می باشد.

سود سپرده گذاران

بررسی صورت سود و زیان ۱۹ بانک و موسسه اعتباری حاضر در بورس و فرابورس نشان می دهد مجموع کل سود پرداختی این بانک ها به سپرده ها در سال ۹۵ و ۹۶ به ترتیب ۹۸۸ و ۱۰۷ر۱ هزار میلیارد ریال است. کل سود سپرده پرداختی در سال ۹۶ نسبت به ۹۵، ۱۲% رشد داشته است. این در حالی است که رقم کل سپرده ها در سال ۹۶ نسبت به ۹۵، ۱۶% افزایش داشته و این نرخ برای سپرده های سرمایه گذاری مدت دار تنها ۱۵٫۹% بوده است. همچنین نسبت کل سود سپرده پرداختی به کل سپرده های سرمایه گذاری مدت دار در سال ۹۵ و ۹۶ به ترتیب ۱۶٫۳% و ۱۵٫۸% می باشد.

در ادامه نمودار زیر سهم هر کدام از بانک ها را از کل سود سپرده پرداختی در سال ۹۶ نشان می دهد. در این سال بانک تجارت با سهم ۱۴% (رقم ۱۵۳ هزار میلیارد ریال) بیشترین سود سپرده پرداختی را داشته و سپس بانک های ملت، صادرات و آینده در جایگاه دوم تا چهارم از این حیث قرار داشته اند. این چهار بانک روی هم رفته حدود ۵۰% از کل سود سپرده پرداختی (رقمی بالغ بر ۵۵۸ هزار میلیارد ریال) را به خود اختصاص داده اند.

درآمد مشاع بانک‌ها

درآمدهای مشاع بانک ها که شامل سود و وجه التزام تسهیلات اعطائی و سود حاصل از سرمایه گذاری ها است، در این بخش مورد بررسی قرار گرفته است. جدول زیر نشان دهنده درآمد مشاع بانک ها و اجزای آن برای سال های ۹۵ و ۹۶ است. جمع کل درآمد مشاع بانک ها در سال ۹۵ حدود ۰۹۹ر۱ هزار میلیارد ریال بوده که با ۴% افزایش به ۱۴۵ر۱ هزار میلیارد ریال در سال ۹۶ رسیده است.

در سال ۹۶ بانک ها در مجموع ۱۹۴ هزار میلیارد ریال درآمد از محل سود حاصل از سرمایه گذاری ها داشته اند که بانک آینده با سهم ۳۹% در جایگاه اول قرار دارد و بانک های ملت و ایران زمین در جایگاه بعدی.

نمودار زیر نیز سهم هرکدام از بانک ها را از کل درآمدهای مشاع کسب شده در سال ۹۶ نشان می دهد؛ بانک آینده با سهم ۱۷% در جایگاه اول و سپس بانک های ملت، صادرات و تجارت در جایگاه دوم تا چهارم قرار دارند. مجموع درآمد مشاع این چهار بانک در سال ۹۶ بالغ بر ۶۳۳ هزار میلیارد ریال می باشد که معادل ۵۵% از کل درآمدهای مشاع در این سال است.

همچنین در ادامه نمودار “نسبت سود تسهیلات اعطائی به درآمدهای مشاع” نشان می دهد حدود ۸۰% درصد از درآمدهای بانک ها در سال های ۹۴ و ۹۵ از محل سود تسهیلات بوده است. در سال ۹۴، ۱۰۰% درآمد مشاع بانک پارسیان از محل سود تسهیلات بوده که در سال ۹۵ به ۸۳٫۶% کاهش یافته است. همچنین در سال ۹۵ بیشترین سهم متعلق به بانک سرمایه بوده که معادل ۹۷٫۹% بوده است. از نکات قابل ذکر سهم اندک سود تسهیلات از درآمدهای مشاع بانک ایران زمین است که در سال ۹۴ ، ۲۴٫۵% بوده و در سال ۹۵ به ۲۱٫۹% کاهش یافته است. همچنین متوسط سهم سود تسهیلات برای همه بانک ها در این سال ۸۳٫۱% بوده است که نسبت سال ۹۴ (۸۱%) تغییر چندانی نداشته است.

سودآوری و بازده بانک‌ها

در این بخش سودآوری و بازده بانک ها مورد بررسی قرار گرفته است. در جدول زیر سود خالص بانک ها در سال های ۹۴ ،۹۵ و ۹۶ نشان داد شده است. عملکرد بانک ها در سال ۹۶ منتج به زیان ۸۷۱ر۱۷۰ میلیارد ریال شده است. در این سال ۶ بانک تجارت، سرمایه، صادرات، دی، گردشگری و حکمت ایرانیان زیان خالص داشته اند که در این میان زیان سنگین ۷۵۱ر۶۳ میلیارد ریال بانک تجارت قابل ملاحظه است که عمدتاً متأثر از مطالبات سوخت شده و نسبت بالای سود سپرده پرداختی به درآمدهای مشاع این بانک است. همچنین زیان ۲۶۱ر۵۵ و ۸۷۸ر۳۵ میلیارد ریال بانک های سرمایه و صادرات نیز قابل توجه است. این عملکرد باعث شده تا در پایان سال ۹۶ بانک های صادرات، تجارت، دی، سرمایه و ایران زمین مشمول ماده ۱۴۱ اصلاحیه قانون تجارت (زیان انباشته بیش از ۵۰% سرمایه ثبت شده) شوند. لازم به ذکر است که در پایان سال ۹۶ زیان انباشته بانک های سرمایه و دی به ترتیب ۸۲۹ر۲ و ۶۸۳ درصد سرمایه ثبت شده آنها شده و عملاً بحث ورشکستگی این بانک ها (خصوصاً در مورد بانک سرمایه) مطرح شود.

در ادامه به منظور بررسی کارا بودن عملیات بانک ها (جذب سپرده و کسب درآمدهای مشاع از محل منابع جذب شده) نسبت سود پرداختی بابت سپرده ها به درآمدهای مشاع برای سال های ۹۵ و ۹۶، در نمودارهای زیر مورد بررسی قرار گرفته است. این نسبت برای بانک ها در سال ۹۵، ۹۶% بوده است. در این سال نسبت سود سپرده به درآمدهای مشاع برای بانک های سرمایه، پارسیان، دی، گردشگری، ایران زمین، شهر و موسسه اعتباری کوثر بالای ۱۰۰% بوده که بیانگر ناکارآمد بودن عملیات اصلی این بانک ها در این سال است.

همچنین در سال ۹۶ متوسط نسبت سود پرداختی سپرده ها به درآمدهای مشاع ۱۰۶% می باشد. در این سال برای بانک سرمایه این نسبت ۲۲۵% می باشد! به علاوه برای بانک های تجارت، دی گردشگری، ایران زمین، پارسیان و اقتصاد نوین نیز این نسبت بالای ۱۰۰% است.