روزگار سیاه قیر در صادرات

اگر چه روزگاری ایران به عنوان یکی از بزرگ ترین صادرکنندگان صنعت قیر شناخته می شد اما این روزها حال صنعت تولید و صادرات قیر چندان خوشایند نیست. اینکه این  ناخوشی از کجا به بازار قیر ایران سرایت کرده جای سوال دارد. نگاهی به آمارها نشان می دهد که سالیانه  ۱۰۰ میلیون تن قیر در جهان تولید و مصرف می شود که در این میان سهم ایران، نزدیک به۱۰  درصد است. در فاصله  سال های ۱۳۸۶ تا ۱۳۹۰ ایران با تکیه بر کیفیت و میزان عرضه قیر، تعیین‌کننده قیمت این محصول در منطقه بود و حتی در آن دوران، تحریم ها نیز نتوانستند جلوی اروپایی ها را برای خرید قیر با کیفیت ایران بگیرند  به طوری که دولت مردان قاره سبز به هر طریق ممکن و حتی با کمک واسطه ها به دنبال خرید قیر از ایران بودند.

اما دوران طلائی صنعت قیر چندان طولانی نبود ، متاسفانه با  گذشت زمان به دلیل ضعف نظارت و عدم حمایت از تولید و صادرات این محصول، این جایگاه مطلوب و مطمئن از دست رفت؛ و رقبا مرجع تعیین قیمت و تامین قیر در منطقه شدند.

قیر ایران به دلایل مختلف بتدریج  مشتریان متعدد خود در بازارهای جهانی را از دست داد. به طور مثال قطر که یکی از مشتریان وفادار قیر ایرانی بود، اخیراً یک کشتی ۳۷ هزار تنی قیر از یونان و یک کشتی ۳۶ هزار تنی قیر از امریکا دریافت کرده است و شاهد پهلوگیری کشتی ۱۷ هزار تنی قیر از یونان از بنادر امارات هستیم. حالا شرایط اخیر از جمله تحریم ها، مشکلات ارزی و …. موجب شده تا بیماری صنعت قیر کشور تشدید شده و خیلی از صادر کنندگان و تولید کننده به دنبال معجزه ای برای بازگشت به دوران گذشته باشند.

وضعیت بازار قیر نابسامان است

این روزها  کارشناسان و صاحب نظران صنعت قیر از بلاتکلیفی این  صنعت سخن گفته و باز قیر کشور در حال عقب گرد است.

وحید شیخی عضو هیئت مدیره اتحادیه صادرکنندگان فرآورده‌های نفت، گاز و پتروشیمی در این باره معتقد است که از آنجا که در حال حاضر نرخ این فرآورده نسبت به بازار جهانی گرانتر است خریداران خارجی تمایلی به خرید کالا با این نرخ ندارند.

وی در این زمینه گفت: اکنون کارخانجات قیر کشور تعطیل شده وصادر کنندگان این محصول بلاتکلیف مانده اند.

شریعتی فعال و کارشناس  بازار قیر کشور نیز بر این باور است که  وکیوم باتوم های تهاتری موجب مشکل برای تولید و صادرات قیر کشور شده  است.

وی در این باره گفت:  دولت برای استهلاک بدهی های خودش وکیوم باتوم را به شرکت های خاصی می فروشد و قیمت آن پایین تر از قیمت های بورس است و شرکت هایی که به این وکیوم باتوم ها دسترسی نداشتند مجبور بودند قیر را به قیمت بالاتری وارد کشور کنند.

افزایش قیمت از کجا آب می خورد ؟

اینکه چرا قیمت قیر گران شده دلایلی دارد که یکی از آنها به وکیوم باتوم بر می گردد. وکیوم باتوم ماده اولیه تولید قیر و نفت کوره است. اما دولت به یکباره قیمت این محصول را ۲۵ تا ۳۰ هزار تومان افزایش داد و این امر موجب افزایش قیمت قیر شد. جالب اینجاست که دولتی در این میان ضرری هم نکرد چرا که ۸۳ درصد قیمت فروش قیر را به شرکت نفت، ۴ تا ۵ درصد برای تولید و حدود یک درصد قیمت فروش را برای آلایندگی به محیط زیست پرداخت می شود و در کل ۹۰ درصد این افزایش قیمت باز هم به جیب دولت بر می گردد و تنها ۱۰ درصد برای تولید کنند باقی می ماند که تولید کنند خود به این امر راضی نیست. چرا که این سود اندک تبعات منفی بیشتری برای تولید کننده داشته و بازار را برهم ریخته است. پیش از این کشورهای چون عراق و افغانستان از مشتری های پر و پا قرص ایران بودند، اما با توجه به نوسانات شدید قیمت ارز، قیمت این محصول ایده ال نیست و افزایش یافته  که این امر موجب مشکلاتی برای تولید کنندگان و صادر کنندگان قیر شده است.

شریعتی نیز با تاکید بر اینکه بازار گران شدن وکیوم باتوم در کشور توجیه اقتصادی نداشته  و بازار را ملتهب کرده است، گفت: این اقدام  موجب ایجاد دو قیمت شده بود یکی قیمت وکیوم باتومی که در بازار سیاه فروخته می شد و به دلیل اینکه این قیمت خیلی پایین تر از قیمت بورس برای برخی از تولید کنندگان و صادرکنندگان صرفه اقتصادی داشت. از سوی دیگر شرکت هایی که به وکیوم باتوم های تهاتری دسترسی نداشتند مجبور بودند که این مواد را به قیمت بالاتری از بورس خریداری کنند که در نتیجه قیمت آن معقول و منطقی نمی شد.

وی افزود: قیر در بازار بورس قیمتی جهانی دارد و در حال حاضر با این شرایط قیمت قیر تولید داخل بسیار گرانتر از بازار جهانی شده و توجیه اقتصادی ندارد.

تحولات ارزی

سید حمید حسینی سخنگوی اتحادیه صادرکنندگان فرآورده های نفت، گاز و پتروشیمی نیز در گفتگو با بورس امروز در این باره گفت: بازار قیر و سایر فراورده در چند ماه گذشته متلاطم بوده است که یکی از دلایل آن بخشنامه ارزی در مورد بازگشت ارز است که ۲۱ فروردین به صادرکنندگان اعلام شد.

وی با بیان اینکه سیاست گذاری های ارزی  تا کنون چند بار تغییر و فعالان خوشنام این حوزه را دچار سردرگمی کرده است، افزود: همزمان با این امرعده ای بدون توجه به سیاست های ارزی کشور قیر را در رقابت با قیمت های بالا خریداری و صادر کرده اند.

حسینی با بیان اینکه این عده در حال حاضر اراده ای هم برای بازگرداندن ارز صادراتی  ندارند و  با خرید پیمان صادراتی ارز خود را به نرخ آزاد در بازار می فروشند، اظهار داشت: این اقدام باعث  حذف تعدادی از صادر کنندگان شده است.

شریعتی نیز در این خصوص اظهار داشت:  تعهدات ارزی ترمزی  است که در مقابل صادرات کشیده شده و صادر کننده تلاش می کند به هر قیمتی ارز را وارد کشور کند و اینکه دولت می گوید ارز را در سامانه نیما بفروشید کار را برای صادر کنندگان بسیار سخت کرده است .

از سوی دیگر وحید شیخی عضو هیئت مدیره اتحادیه صادرکنندگان فرآورده‌های نفت، گاز و پتروشیمی نیز عنوان کرد: عدم ثبات نرخ ارز، صدمات زیادی به فعالیت بخش خصوصی زده است.

وی با اشاره به مصوبه جدید وزارت نفت درباره نرخ ارز تصریح کرد: بر مبنای این مصوبه  نرخ تسعیر ارز وکیوم باتوم از آبان ماه با نرخ تسعیر ارز نیما محاسبه می شود و با صدور این مصوبه، ما به‌التفاوتی که نسبت به نرخ تسعیر ۴۲۰۰ تومانی از سوی دولت پرداخت می‌شد دیگر پرداخت نمی شود.

شیخی اضافه کرد: پالایشگاه‌ها در ماه آبان و آذر  برای تولیدکنندگان قیر مابه‌التفاوت صادر کرده‌اند،  در حالی که این مصوبه نباید عطف به‌ماسبق می شد.

همچنین شریعتی در این باره تاکید کرد: آنچه در بازارهای بین المللی برای قیر ایجاد محدودیت کرده، تحریمها نیستند بلکه بحث تعادل ارزی است که موجبات آن را بانک مرکزی برای صادر کنندگان فراهم آورده است.

خود تحریمی و افزایش قیمت ها

در این میان یکی از دیگر عواملی که باعث افت قیمت صادرات غیر می شود، موضوع خود تحریمی است.

ابراهیمی مدیرعامل شرکت پترومان در گفتگو با بورس امروز قانون ارز، نرخ ارز، تعهدات، قوانین گمرکی، نبود نظارت را از عوامل خود تحریمی بر صادرات قیر کشور عنوان و در این باره تاکید کرد: متاسفانه در این خصوص هر بخش ساز خودش را می زند و هماهنگی مناسبی وجود ندارد.

وی با اشاره به نرخ وکیوم باتوم و مسئله ارز در این باره گفت: این موارد فشار بسیاری به شرکت های خصوصی آورده و تغییر نگرش مسئولان می تواند حل کننده این مشکل باشد.

شریعتی نیز در این باره اظهار داشت: متاسفانه در اوج تحریمها که نیاز به حمایت دولت داریم، موج ارزی اخیر همه صادر کنندگان را دچار مشکلات فراونی کرده است. در حال حاضر به نظر می رسد که با ترمز شدید دولت صادرات نسبتاً متوقف شده و دولت نیز در رابطه با فروش نفت با مشکل مواجه شده اند.

وی با اشاره به اینکه صادر کنندگان نیز مجبور شده اند که در بحث صادرات ارز خود را به نیما بفروشند، یادآور شد: کشورهایی که مثل عراق ، افغانستان که سیستم بانکی به روزی ندارند اما در عین حال اکثراً تجار این کشورها با ایران روابط خیلی خوبی دارند معاملات خود را یا با تومان و یا  به پول کشورشان انجام می دهند. اما حالا به دلیل تعهدات ارزی بازارهای عراق و افغانستان نه تنها بازار قیر وکیوم باتوم، بلکه سایر بازارها را از دست داده اند و این امر مشکلات بسیار عمده ای را برای صادر کنندگان ایجاد کرده است.

وی گفت : در حال حاضر در سیاست گذاری بازار قیر، نفت و پخش و پالایش اراده قوی برای ارائه قیمت های معقول و بین المللی در کشور وجود ندارد. ارائه بخشنامه و بیانیه های متعدد به بورس و تلاطم قیمت ها موجب ایجاد فشار و افزایش قیمت شده و شرایط سختی برای کشور ایجاد کرده است که باعث شده صادرات قیر به نوعی متوقف بشود.

شریعتی تاکید کرد: بازارهای جهانی تابع قیمت های جهانی هستند و وقتی که قیمت محصولی بالاتر از قیمت های جهانی است طبعاً بازارها روی خوشی به آن نشان نمی دهند.

تحریم ها و دشمنی های بیشتر

از سوی دیگر همزمانی این رویدادها با تنگ تر شدن حلقه تحریمها از ۱۳ آبان همراه بود. بخصوص اینکه این تحریم ها  بخشهای نفت، گاز فراورده و پتروشیمی را هدف گرفته است و چنین موضوعی فشارها را بر این بخش افزایش داده است. از سوی دیگر تحریمها موجب شده تا شرکت های کشتیرانی از حمل کالاهای ایرانی خودداری کنند و به ایران سرویس دهی نکنند.

در این میان شرکت های خریدار نیز به دلیل تحریمها تمایلی به خرید از ایران ندارند.

شریعتی در این زمینه گفت: تحریمها باعث روگردانی مشتریان از خرید قیر ایران، افزایش کرایه های حمل وغیر ممکن شدن نقل وانتقال پول شده است و این موضوع حتی موجب بسته شدن برخی از واحدهای تولیدی و تعطیل شدن صادرات شده است و حجم صادرات را کاهش داده است. لذا بعضی از واحدهای تولیدی و بسته بندی صادراتی تعطیل شده و حجم صادرات در یکماه گذشته به شدت کاهش یافته است.

ابراهیمی مدیرعامل شرکت پترومان نیز معتقد است که تحریمها بر این موضوع اثر گذار است اما شرکت ها می توانند راهی برای دور زدن تحریمها داشته باشند، با این حال سیاست گذاری های اخیر مانع این امر شده است.

وی افزود: دور زدن تحریمها هزینه دارد و به دلیل افزایش هزینه های تولید و صادرات اضافه شدن این هزینه ها عملاً صادرات کالا را غیر اقتصادی می کند. بنابراین انگیزه ای هم برای مقابله با تحریمها وجود ندارد.

روزنه های امید

با این حال همچنان روزنه های امید برای بهبود شرایط موجود است، در دور قبل تحریم ها شاهد بودیم که در سه ماه اول بسیاری از امور مختل شدند و صادرات با کاهش شدید همراه شد، اما کم کم راههای دور زدن تحریم ها شناسایی شد و مشکلات پیش روی صادرات فراورده حل شد .

حالا نیز در شرایط نابسامان بازار قیر بویژه در بخش صادرات، کارشناسان راهکارهای متعددی را در این باره پیشنهاد می کنند.از جمله این پیشنهادات کنترل استانداردهای اجباری و مبادی صادرات، افزایش بودجه عمرانی، صادرات از طریق بورس کالا است.همچنین می توان به  تلاش فعالین اقتصادی، دیپلماتها، نظام بانکی وصنعت حمل ونقل امیدوار بود که با استفاده از ظرفیت کشورهای همسایه بتوان بر تحریم ها غلبه کرد و راه های نو را ترسیم کرد.