از نوسان ارز تا فرسایش سفره خانوار

به گزارش بورس امروز؛ در اقتصاد، قیمت‌ها همیشه بلافاصله واکنش نشان نمی‌دهند؛ اما هرچه شوک‌ها شدیدتر و تکرارشونده‌تر شوند، چسبندگی قیمت‌ها می‌شکند. در چنین شرایطی، گذشته و نوسانات امروز، با سرعت بیشتری آینده قیمت‌ها و رفاه خانوار را شکل می‌دهند.

 تصویری کلی از تورم آذر ۱۴۰۴

آمارهای رسمی نشان می‌دهد که تورم در آذرماه وارد فاز پرشتاب‌تری شده است. شاخص قیمت مصرف‌کننده به عدد ۴۳۵.۱ واحد رسیده که بیانگر افزایش ۴.۲ درصدی ماهانه، ۵۲.۶ درصدی نقطه‌به‌نقطه و ۴۲.۲ درصدی سالانه است. این ارقام نشان می‌دهد تورم در حال تثبیت در سطوح بالا نیست، بلکه همچنان «تقویت» می‌شود.

پیوند آذر با آبان؛ تورم ادامه‌دار است

در گزارش تورم آبان‌ماه، به روشنی نشان داده شد که رشد نقدینگی، انتظارات تورمی و نوسانات ارزی سه موتور اصلی تورم هستند. داده‌های آذرماه تأیید می‌کند که این عوامل نه‌تنها تضعیف نشده‌اند، بلکه با شدت بیشتری عمل می‌کنند.

نرخ ارز؛ شکستن چسبندگی قیمت‌ها

در آذرماه، نرخ دلار از حدود ۱۱۳ هزار تومان به ۱۳۱ هزار تومان افزایش یافت. وقتی نوسانات ارزی محدود و مقطعی باشند، بنگاه‌ها بخشی از شوک را جذب می‌کنند؛ اما در شرایط نوسان شدید و پی‌درپی، چسبندگی قیمت‌ها کاهش می‌یابد و انتقال شوک ارزی به قیمت کالاها سریع‌تر و مستقیم‌تر اتفاق می‌افتد.
به بیان ساده‌تر، بازار دیگر منتظر «ثبات» نمی‌ماند و قیمت‌ها زودتر خود را با آینده تورمی تطبیق می‌دهند.

متغیرهای پولی؛ نیروی پنهان اما ماندگار تورم

سال ۱۴۰۴ را می‌توان یکی از سال‌های شاخص در رشد شاخص قیمت مصرف‌کننده دانست. رشد نقدینگی که در مردادماه به ۳۶.۶ درصد رسیده بود، به احتمال زیاد اکنون از ۴۰ درصد نیز عبور کرده است.

ریشه این روند را باید در کسری بودجه دولت، استقراض از بانک مرکزی، افت درآمدهای ارزی و افزایش ریسک‌های سیاسی جست‌وجو کرد. این ترکیب، نیروی تورمی قدرتمندی ایجاد کرده که اثر آن با وقفه کوتاه‌تری نسبت به گذشته در قیمت‌ها ظاهر می‌شود.

انتظارات تورمی؛ تورمِ پیش‌خورشده

در کنار سایر عوامل، افزایش تدریجی نرخ ارزهای نیما و توافقی و همچنین مفروضات ارزی بالاتر در بودجه ۱۴۰۵ به‌طور طبیعی بر انتظارات تورمی اثرگذار است و این پیام را به بازار می‌دهد که مسیر قیمت‌ها همچنان صعودی است. کمرنگ شدن سیاست ارز ترجیحی ، اگرچه از منظر کارایی بلندمدت قابل دفاع است، در کوتاه‌مدت به تشدید انتظارات تورمی دامن زده و خود می‌تواند به افزایش تقاضای احتیاطی ارز در بازار آزاد منجر شود؛ موضوعی که در کنار محدودیت‌های ارزی و ریسک‌های سیاسی،شرایط پسا‌جنگ و نااطمینانی نسبت به آینده اقتصاد کنترل نرخ ارز در بازار آزاد را دشوارتر می‌کند.

خوراکی‌ها؛ کانون فشار تورمی

در آخرین ماه پاییز، اقلام خوراکی بیشترین نقش را در رشد تورم ایفا کرده‌اند. بالاترین تورم نقطه‌به‌نقطه آذرماه، ۷۲.۳ درصد، مربوط به گروه خوراکی‌ها و آشامیدنی‌هاست. از منظر تورم ماهانه نیز، گروه‌هایی مانند شیر، پنیر و تخم‌مرغ

(۱۰.۲٪)  و نان و غلات  (۷.۷٪) افزایش‌های کم‌سابقه‌ای ثبت کرده‌اند. نکته مهم‌تر آنکه فشار تورمی خوراکی‌ها در مناطق روستایی حتی بیش از مناطق شهری بوده است.

نشانه‌های ورود به فاز پرریسک تورم

بر اساس «اسناد پشتیبان بودجه ۱۴۰۵»، میانگین پیش‌بینی تورم پایان سال ۱۴۰۴ حدود ۵۳.۸ درصد اعلام شده است. این ارقام هشدار می‌دهد که اقتصاد ایران در حال نزدیک شدن به الگویی شبیه تله تورمی مزمن است؛ الگویی که کشورهایی مانند آرژانتین سال‌ها با آن درگیر بوده‌اند:
کسری بودجه مزمن، تورم بالا، نرخ بهره بالا و جهش‌های ارزی متوالی.

یک هشدار نظری اما کاملاً عملی

تورم بالا فقط گرانی نیست؛ پدیده‌ای است که می‌تواند بنیان‌های اجتماعی را فرسوده کند. تشدید رشد نقدینگی به‌عنوان بازتاب کسری بودجه آشکار و پنهان دولت، نشان می‌دهد تورم فعلی مقطعی نیست و به‌سادگی مسیر نزولی نخواهد گرفت. افزایش سریع تورم نقطه‌به‌نقطه نیز بیانگر آن است که اثر رشد نقدینگی با تأخیر طولانی ظاهر نمی‌شود و فشار تورمی زودتر به سطح قیمت‌ها منتقل می‌گردد.

جمع‌بندی

کاهش تورم، نه در ایران و نه در هیچ اقتصاد دیگری، مسیر ساده‌ای ندارد. در شرایط کنونی، شاید هدف کوتاه‌مدت سیاست‌گذار حتی نه «کاهش تورم»، بلکه جلوگیری از تشدید آن باشد. داده‌های اقتصاد کلان نشان می‌دهد نیروهای بنیادی تورم همچنان فعال‌اند و تنها با انضباط مالی، کاهش نااطمینانی و مهار رشد نقدینگی می‌توان از ورود اقتصاد به سطوح خطرناک‌تر تورمی جلوگیری کرد؛ مسیری دشوار، اما اجتناب‌ناپذیر.

نویسنده: محمدعلی جدیکار- تحلیل گر اقتصاد بیدار

منبع: شماره 114 نشریه بورس امروز_ دی ماه 1404