موافقت دولت بایدن با بازگشت بدون پیششرط به برجام
به گزارش بورس امرزوز، نشریه هفتگی اکونومیست در شماره جدید خود -۵ دسامبر ۲۰۲۰- تمایل جو بایدن برای ورود مجدد به توافق هستهای ایران را «بازگشت به آینده» توصیف کرده و معتقد است که اگرچه این امر ساده به نظر میرسد، اما دولت وی با موانع بزرگی روبرو است.
این هفتهنامه معتبر در مقاله خود با تیتر «بازگشت به آینده؛ جو بایدن خواهان ورود دوباره به توافق هستهای ایران است» نوشته است که این ایده ساده به نظر میرسد، اما موانع بسیاری سد راه او خواهد شد.
بطور کلی منتقدن غربی و خاورمیانهای برجام ۳ نقد اصلی به آن دارند. اولین انتقاد درباره جدول زمانبندی یا بندهای غروب آفتاب است (اینفوگرافی زیر را ببینید). تحریمهای تسلیحاتی علیه ایران در ماه اکتبر اخیر منقضی شد. محدودیتهای ساخت سانتریفیوژهای پیشرفته و صادرات و واردات موشک نیز تا ۳سال دیگر منقضی میشود. اغلب محدودیتهای دیگر نیز در طول یک دهه برداشته خواهد شد (هر چند افزایش موشکافی آژانس برای همیشه طول خواهد کشید). دومین گلایه، کمتوجهی به برنامه موشکی ایران است که پیچیدگی آن در ماه ژانویه به نمایش درآمد؛ زمانی که ایران ترور [سردار شهید] قاسم سلیمانی، فرمانده نیروی قدس سپاه را با حملات موشکی دقیق به پایگاه سربازان آمریکایی در عراق تلافی کرد. سومین مسئله مورد ادعا نیز رفتار ایران در منطقه، به ویژه حمایت از گروههای متحدش مانند حزبالله لبنان است.
موافقت بایدن با ایده بازگشت متقابل و بیقیدوشرط به برجام
جو بایدن تمایل خود برای بازگشت همزمان، متقابل و بدون قیدوشرط ایران و آمریکا به تعهدات برجامی را چندبار علناً اعلام کرده است. سیاستگذاران اصلی دولت وی در حوزه سیاستخارجی نیز موضع مشابهی دارند. استراتژی دولت منتخب آمریکا در پرونده ایران از چندماه پیش از انتخابات طراحی و عملاً نهایی شده و ظاهراً تاکنون نیز ثابت مانده است.
اواخر شهریور خبرگزاری سیانان یادداشتی به قلم جو بایدن، نامزد حزب دموکرات در انتخابات ریاستجمهوری ۲۰۲۰ آمریکا تحت عنوان «راه هوشمندانهتری برای سخت گرفتن بر ایران وجود دارد» منتشر کرد. رویکرد کلی جو بایدن در این یادداشت، خلاصهای از کلیات مقاله ۱۰هزار کلمهای ایلان گلدنبرگ -مسئول پرونده ایران در تیم انتقالی جو بایدن- و همکارانش با عنوان «تعامل دوباره با ایران» بود که در وبگاه مرکز امنیت آمریکا نوین منتشر شد.
نسخهای از مقاله ایلان گلدنبرگ در اواخر جولای -اوایل مردادماه- در اختیار کمپین جو بایدن و مشاورین ارشد وی در حوزه سیاست خارجی، چهرههای نامآشنایی چون جیک سولیوان و آنتونی بلینکن قرار گرفت؛ این ۲مشاور دیرینه و مورد اعتماد بایدن اخیراً به عنوان گرینههای وزیرخارجه و مشاور امنیت ملی دولت وی انتخاب شدند. هر ۲ نیز در جریان مذاکرات هستهای ایران و انعقاد برجام نقش ویژهای ایفا کردهاند.
اخیراً نیز گلدنبرگ خاطرنشان کرده است که بین آغاز به کار بایدن در 20 ژانویه و انتخابات ریاست جمهوری ایران در 18 ژوئن یک فرصت کوتاه وجود دارد. «تمیزترین، آسانترین و سادهترین گزینه بازگشت متقابل به برجام است.» اما در عمل، همه چیز ممکن است پیچیدهتر باشد.
جیک سالیوان، مشاور امنیت ملی بایدن، میگوید در مذاکرات بعدی به سایر موارد رسیدگی میشود. زمان و محتوای چنین گفتگوهایی هنوز روی هواست، هرچند احتمالاً شامل امتیازات تازهای میان هر دو طرف دادوستد خواهد شد -آنچه دیپلماتها تعامل “بیشتر در ازای بیشتر” می نامند.
اما منتقدان ایده دولت بایدن، میگویند تعامل “بیشتر در ازای بیشتر” استراتژی متناسب وضعیت موجود نیست و بر این باورند که با توجه به شرایط کنونی ایران، جو بایدن میتواند با حفظ اهرم فشار تحریمها، امتیازهای بیشتر از ایران بگیرد. توماس فریدمن در مقاله «جو عزیز، مسئله ایران دیگر هستهای نیست» تحلیل میکند که در فضای جدید حاکم بر خاورمیانه، حالا مشکل اصلی جو بایدن در پرونده ایران، بیش و پیش از مسئله هستهای، یکم، ائتلاف ضدایرانی اسرائیل و اعراب، و دوم، موشکهای هدایتدقیق ایران و احتمال دستیابس متحدانش به آنهاست.
وی مینویسد: امروز مسئله هستهای ایران چیزی نیست که خواب از چشم سران اسرائیلی ربوده باشد؛ چراکه باور دارند ایران اگرهم هستهای باشد، از آن استفاده تسلیحاتی نمیکند. به همین دلیل اسرائیل و متحدان عربی آن در حاشیه خلیج فارس نمیخواهند ببینند ایالات متحده اهرم فشار خود بر ایران -همه تحریمهای نفتی- را صرفاً برای مهار برنامه هستهای بردارد. آن هم قبل از اینکه از این اهرم برای اطمینان از تعهد تهران به محدودیت برنامه موشکی نیز استفاده کند.
اما به هر حال بایدن ایده ایجاد پیش شرط برای بازگشت به برجام را رد میکند. پساز این مقاله،بایدن در مصاحبه با خود توماس فریدمن از نیویورکتایمز گفت: ببینید، در مورد موشکهای هدایتدقیق و همه موارد دیگر که منطقه را بیثبات میکند بسیار صحبت میشود. اما “بهترین راه برای دستیابی به ثبات در منطقه” مقابله با “برنامه هستهای” است.
گلدنبرگ عضو مرکز امنیت نوین آمریکایی (اتاق فکری در واشنگتن) میگوید از آنجایی که تا بند غروب اصلی یک دهه دیگر فاصله وجود دارد، بهتر است که آمریکا زمینه را برای یک مجموعه “گفتگوهای منطقهای” بین ایران و رقبایش فراهم کند، و از موضوعاتی که مناقشهبرانگیز نیستند مانند همکاری علیه شیوع کرونا به عنوان گامهایی برای گشایش باب گفتوگو و مذاکره استفاده کند.
الی گرانمایه عضو اندیشکده شورای روابط خارجی اروپا میگوید ایران احتمالاً به دنبال دسترسی به دلار، تخفیف در تحریمهای بخش انرژی و صنعتی، و دستیابی به یک توافقنامه قانونی است که به آن سادگی که ترامپ برجام را ملغی کرد، قابل لغو نباشد.
تقابل محور عبری-عربی با ایده بایدن درباره ایران
آمریکا، اسرائیل و کشورهای عربی حاشیه خلیج فارس نیز با شکوتردید به برجام مینگرند. محور عبری-عربی همراه با بسیاری از جمهوری خواهان تندرو در واشنگتن، دوست دارند که بایدن قبل از پیوستن دوباره به برجام امتیازاتی را از ایران در این زمینهها بگیرد.
اگر بایدن به سادگی به برجام اولیه (بازسازی نشده) برگردد، یا اگر مذاکرات بعدی به جایی نرسد، باید منتظر مخالفت شدید متحدان منطقهای آمریکا باشد. یک مقام اسرائیلی میگوید: “اگر آنها یک توافقنامه الحاقی با کیفیتی مشابه برجام ارائه دهند، ما تمام تلاش خود را برای تغییر آن به کار خواهیم بست. در پایان روز آرام نخواهیم گرفت تا زمانی که راه حل بهتری نداشته باشیم.”
راز زیمت از انستیتوی مطالعات امنیت ملی در تلآویو، کارشناس کهنهکار امور ایران در سازمان اطلاعات اسرائیل، میگوید: تقابل نتانیاهو و بایدن “اجتناب ناپذیر است”. منافع سیاسی نتانیاهو در این است که به موضع سختگیرانه درباره ایران ادامه دهد و در حال حاضر هیچ کسی در دولت یا نهاد امنیتی توان مخالفت علنی با او را ندارد.”
آموس یدلین، رئیس سابق اطلاعات ارتش اسرائیل با اشاره به تحریمهای بیامان آمریکا و ترور [سردار] سلیمانی و سایر فاکتورها ادعا کرد که به زعم وی موازنه قدرت به نفع آمریکا تغییر کرده و ارزیابیهای اطلاعاتی اخیر اسرائیل مدعی است که فشار اقتصادی بیسابقه، ایران را در موقعیت عدم اطمینان قرار داده است. بنابراین او معتقد است بایدن باید از این فرصت استفاده کند و اهرم فشار را برای گرفتن امتیازهای بیشتر حفظ کند.
یدلین میگوید بندهای غروب باید به جای ۱۵ سال، تا ۳۰ سال تمدید شود و بازرسیهای آژانس باید “در همهجا و بدون محدودیت” باشد و ایران باید جزئیات کامل برنامههای هستهای خود را فاش کند. وی میافزاید: “اگر این ۳ مورد فراهم شود، من شبها آسودهتر میخوابم.”
گری سامور از دانشگاه Brandeis که از سال 2009 تا 2013 به عنوان دستیار امور کنترل تسلیحات در دولت اوباما خدمت کرده، پیشنهاد میکند که اولویت آمریکا باید تمدید بندهای غروب آفتاب در مورد غنیسازی باشد.
ولی نصر، یک مقام سابق وزارت امور خارجه آمریکا نیز میگوید ایران احتمالاً مخالفت چندانی با دو برابر شدن بازه زمانی بندهای غروب به عنوان بخشی از مصالحه گستردهتر نخواهد داشت. حتی ممکن است موافقت کند که از برخی منازعات منطقهای، به ویژه یمن دست بکشد. اما احتمالاً مایل است گامهای خود را به موازات و در انطباق با گامهای رقبای عرب خود ببیند. این میتواند سطحی از اعتمادسازی را نیز به دنبال داشته باشد که دستیابی به آن ممکن است دشوار باشد.
