بازار متشکل ارزی آثار و انتظارات

به گزارش بورس امروز، فهیمه رستمیان تحلیلگر بازارسرمایه در مقاله ی زیر به شرح بازار متشکل ارزی آثار و انتظارات آن پرداخته است.

ثانیه‌ شمار آغاز به کار بازار متشکل ارزی که بناست به مرجعی برای تعیین نرخ ارز در داخل کشور تبدیل شود به شماره افتاده و احتمالاً تا چند روز آینده رسماً توسط مدیران مربوطه افتتاح می‌شود. راه‌اندازی بازار متشکل ارزی در ایران قصه درازی دارد. بار‌ها و بار‌ها تلاش شده تا این بازار به عنوان محلی برای نقل و انتقالات اسکناس ارز و جلوگیری از نوساناتی که گاه کل اقتصاد ایران را تحت الشعاع خود قرار می‌دهد، راه‌اندازی شود و حتی‌الامکان، شرایطی را فراهم آورد که جلوی عملیات سفته‌ بازانه در بازار ارز گرفته شود. واقعیت آن است که اقتصاد ایران اکنون به مرحله‌ای رسیده که دیگر تاب یک جهش ارزی دوباره را ندارد و اگر مقدمات مدیریت بازار ارز به شکل اقتصادی و منطقی خود، با موفقیت فراهم نشود، دردسر‌های زیادی گریبانگیر آن خواهد شد.

بازیگران اصلی

بزرگترین بازیگر بازار ارز، دولت است.پس از آن بازیگران اصلی این بازار، صرافی‌های مجاز، صرافی‌های بانکها و بانک‌ها هستند که قرار است با نظارت بانک مرکزی به فعالیت بپردازند. تمام بازیگران موظف به معرفی حساب ارزی و امضای وکالت‌نامه به بانک مرکزی هستند. صرافی‌هایی که در این بازار خرید و فروش عمده را انجام می‌دهند باید یک درصد بالاتر از نرخ بازار متشکل، نیازهای خُرد ارزی را براساس فهرست مصارف ۲۴گانه پوشش دهند.

نحوه قیمت گذاری

مکانیسم تعیین قیمت در این بازار نیز عرضه و تقاضا خواهد بود که به صورت شفاف و مبتنی بر نیازهای واقعی است. نرخ‌گذاری در این بازار به این صورت است که سیستم، پیشنهادهای عرضه از سوی فروشندگان را از پایین‌ترین قیمت به بالاترین و پیشنهادهای خرید را از بالاترین قیمت به پایین‌ترین  می چیند سپس  مظنه ها توسط سیستم به یکدیگر مرتبط و با اولین معامله، قیمت  ابتدای  روز کشف خواهد شد. این روند معاملاتی دقیقا مشابه سایر معاملات بورسی انجام خواهد شد.

مبنای تسویه، ارز حاصل از صادرات باید مواد اولیه باشد، اگر قیمت گذاری مواد اولیه نرخ ارز ترجیحی باشد حتما تسویه ارزی آن باید با نرخ ارز ترجیحی باشد و اگر قیمت گذاری مواد اولیه از نرخ ارز سنا باشد که بازار متشکل هم بر مبنای بازار سنا حرکت می‌کند تسویه ارزی باید با نرخ ارز سنا باشد.بنابراین مبنای تسویه ارز حاصل از صادرات با نرخ ترجیحی و غیر ترجیحی بستگی به میزان  و مبنای استفاده از مواد اولیه  در کشور دارد.

در تابلوی معاملات فقط حجم و قیمت پیشنهادی درج می‌شود. سیستم پایین‌ترین قیمت عرضه‌کننده و بالاترین قیمت تقاضا‌کننده را مبنای قرار داده و این دو قیمت را همگن می‌کند و این قیمت افتتاحیه بازار در هر روز خواهد بود. در قالب آیین‌نامه‌ای دامنه تغییر قیمت از آخرین قیمت معاملاتی در روز گذشته و اولین قیمت معاملاتی در ابتدای روز، میزان تغییر قیمت ارز از لحظه بازگشایی بازار تا اتمام ساعت کار بازار مشخص می‌شود. هدف از تعیین این دامنه برای هر روز، مدیریت نرخ ارز در بازار است. در صورتی که شرایط اقتصادی به‌گونه‌ای باشد که کاهش یا افزایش نرخ ارز بیش از دامنه تعیین شده بود، هیات مدیره فورا تشکیل جلسه داده و پس از تحلیل بازار ارز، در صورت غیرواقعی نبودن این تغییرات، پیشنهاد افزایش دامنه تغییر نرخ را به بانک مرکزی ارائه می‌کند و بانک مرکزی به‌سرعت باید به این پیشنهاد پاسخ دهد. در صورت موافقت، برای آن روز، یا چند روز، دامنه تغییرات قیمت افزایش می‌یابد.

برای حجم معاملات سقف و کف در نظر گرفته خواهد شد و احتمالا کمترین حجم یک معامله ۱۰ هزار دلار خواهد بود. برای سقف معاملات هم محدوده‌ای در نظر گرفته می‌شود و به‌تدریج با تعمیق بازار، این سقف افزایش خواهد یافت.در مورد تعیین نرخ نیز بازار موظف است آیین‌نامه معاملاتی مورد تایید بانک مرکزی را تدوین کند که بر اساس آن نرخ کلوزینگ هر روز با نوسان ۵ تا ۱۰ درصد تعیین‌کننده نرخ روز آینده خواهد بود، البته در شرایط خاصی که اتفاق ویژه‌ای رخ دهد مدیر بازار با کسب مجوز از هیئت مدیره و با اطلاع بانک مرکزی دامنه نوسان را تغییر می‌دهد. کف و سقف تقاضا نیز تعیین خواهد شد که به مرور زمان سقف تقاضا در این بازار افزایش خواهد یافت.

هیئت مدیره و مدیر عامل

قربانی (کانون صرافان)، یوسف حسن پور، صمد کریمی (مدیر اداره صادرات بانک مرکزی)، محمود شکسته‌بند (مدیرعامل شرکت صرافی ملی ایران) و امیر هامونی (مدیرعامل شرکت فرابورس) به عنوان اعضای هیات مدیره این شرکت تعیین شده اند. همچنین با تایید هیات مدیره، محمود شکسته‌بند  به عنوان مدیرعامل و سخنگوی این شرکت انتخاب شده است.

ساز و کار بازار

همزمان با آغاز به کار بازار متشکل ارزی، نرخ ارز براساس عرضه و تقاضا تعیین خواهد شد و در پایان هر روز نیز براساس میانگین قیمت ارز در همان روز، نرخ پایه ارز برای روز بعد تعیین می‌شود. بناست نرخ‌های معاملاتی در این بازار آنلاین برای اطلاع مردم نمایش داده شود.قیمت ارز در این بازار، براساس عرضه و تقاضا تعیین می‌شود؛ این بازار، امنیتی به بازیگران می‌دهد که براساس آن، وجوه بین خریدار و فروشنده به‌صورت ضمانت‌یافته ردوبدل می‌شود.

این بازار قرار است در گام نخست، مبادلات ارزی میان صرافی‌ها را پشتیبانی کند، به نحوی که براساس آن صرافی‌های بزرگ که عمدتا نقش عرضه‌کننده ارز را در اختیار دارند، با اعلام قیمت‌های خود یک موقعیت خرید را در این بازار متشکل خواهند داشت و از سوی دیگر، متقاضیان که عمدتا صرافی‌های کوچک‌تر هستند، براساس این قیمت‌ها موقعیت خرید می‌گیرند، در این بازار عرضه‌کنندگان براساس پایین‌ترین قیمت فروش و تقاضا‌کنندگان براساس بیشترین قیمت درخواستی رتبه‌بندی می‌شوند و در نتیجه معاملات ارزی میان صرافی‌ها در یک تابلو مشخص صورت خواهد گرفت.

این پایه‌ترین شکل بازار است، البته این بازار یک بازیگر بزرگ یعنی بانک مرکزی نیز دارد که بر حسب وظایف سیاست‌گذاری خود می‌تواند موقعیت خرید و فروش بگیرد. در این بازار یک دامنه نوسان مشخص تعیین شده که در بازه زمانی کوتاه‌مدت نرخ بازار در این کریدور نوسان خواهد کرد، طبیعتا این کریدور نیز براساس هدف‌گذاری‌های بانک مرکزی تعیین می‌شود، اما اگر نرخ چه در جهت کاهشی و چه در جهت افزایشی از این کریدور خارج شود، هیات‌مدیره شرکت بازار متشکل ارزی تشکیل جلسه خواهند داد و سیاست‌های لازم برای بازگشت نرخ به سطح هدف را بررسی خواهند کرد.

بررسی‌ها نشان می‌دهد که مانند تابلوی بورس، در این شرکت نیز یک تابلو قرار می‌گیرد تا شاخص قیمت کشف شده در این بازار مورد مشاهده عموم قرار گیرد. این نرخ به‌عنوان یک معیار اصلی مورد توجه معامله‌گران قرار می‌گیرد. بنابراین این بازار تنها یک سامانه مجازی نیست و قرار است بخشی از ساختمان شماره یک بانک مرکزی در خیابان فردوسی، محل استقرار و فعالیت بازار متشکل ارزی شود.

یکی از پیش‌نیازهای حضور در این بازار ارائه یک حساب ارزی و حساب ریالی به بانک مرکزی و اعطای مجوز برای برداشت از این حساب‌ها به منظور انجام معاملات ارزی است. به بیان دیگر رقم مدنظر در این معاملات از سوی بانک مرکزی مسدود و در نهایت در صورت انجام معامله، انتقال منابع ارزی و ریالی در حساب دو طرف از سوی بانک مرکزی صورت خواهد گرفت و نرخ مبادله نیز اعلام خواهد شد. همچنین از این معاملات کارمزدی کسر خواهد شد که این منابع به‌عنوان درآمد این شرکت به حساب می‌آید، هر چند به گفته مسوولان این مبلغ رقمی کمتر از یک درصد خواهد بود.

این بازار، کارگزار محور بوده و عملیات مدیریت بازار توسط تشکلی خود انتظام انجام شده و بر اساس دستورالعمل‌های مصوب بانک مرکزی فعالیت خواهد کرد. ضمناً سیستم سفارشات و معاملات (Order Driven) مبتنی بر سفارش خواهد بود. در این میان، بر اساس ارزیابی‌های فنی، سامانه معاملات ICE که یکی از زیرساخت‌های استاندارد در چارچوب‌های معاملاتی است جهت استفاده به عنوان زیر ساخت معاملاتی تعیین گردیده و زیرساخت سخت افزاری نیز انتخاب و نهایی شده است.

در این بازار معاملات عمده و بزرگ بین بانک‌ها انجام می‌شود. در این میان خرده‌فروشی‌های ارز نیز دست صرافی‌هاست و خود صرافی‌ها اگر بخواهند معاملات بزرگ انجام دهند، با بانک‌ها این معاملات را انجام می‌دهند. معاملات در بازار متشکل ارزی، به صورت نقد خواهد بود و قرار است در ابتدا معاملات ۲ یا سه نوع ارز اصلی (دلار، یورو و درهم) آغاز شود، اما به تدریج به سایر ارزها تسری یابد.

چگونگی مداخله بازار ساز در بازار متشکل

بر اساس نیاز بازار، بازیگران اصلی دخالت می کنند و درخواست های خرید و فروش را ثبت کرده و تلاش می کنند نیازهای اصلی ارزی را پوشش دهند تا بدین ترتیب بازار به تعادل برسد.نگرانی برای کمبود اسکناس عرضه شده در این بازار وجود ندارد، زیرا پس از آزاد شدن ورود ارز به کشور، عرضه اسکناس در کشور افزایش یافته بطوری که گاهی صرافی ها از خرید همه اسکناس های عرضه شده باز می مانند.اگر عرضه ارز بیش از تقاضا و نیاز بازار باشد، بانک ها وارد شده و آن را جمع آوری می کنند.

آثار اجرایی بازار

این بازار می‌تواند باعث افزایش شفافیت در معاملات ارزی شود. به بیان دیگر، قیمت در یک بازار شفاف تعیین می‌شود و عدم تقارن اطلاعات (Information Asymmetry) کاهش خواهد یافت. در این شرایط و باعمیق شدن این بازار، امکان اثرگذاری و انحراف قیمت توسط گروه محدود کاهش خواهد یافت. از سوی دیگر، در صورت افزایش معاملات و حضور بازیگران بزرگ، به مرور نوسان قیمتی نیز در این بازار کاهش می‌یابد. همچنین نرخ حاصل می‌تواند به‌عنوان یک معیار برای دیگر معاملات مبنا قرار گیرد. اگر عرضه و تقاضا در این بازار متناسب باشد، نیاز به حضور بانک مرکزی و اعلام نرخ‌های دستوری وجود نخواهد داشت و در نتیجه شاید این موضوع باعث شود که با فعال شدن بازار و پذیرش این نرخ توسط سیاست‌گذار، برخوردهای انتظامی نیز در بازار ارز به حداقل برسد.

در این شرایط اگر دخالت‌های دستوری صورت نگیرد، دیگر نرخ‌های موجود در بازار نیز به سمت نرخ‌های تعادلی حرکت خواهند کرد و شرایط برای عبور از دامنه قابل‌توجهی از نرخ‌ها فراهم می‌شود. از سوی دیگر، اطلاعات خرید و فروش توسط صرافی‌ها می‌تواند به‌عنوان یک پایگاه داده مناسب برای ارزیابی و تحلیل‌های رفتار بازار مورد بررسی قرار گیرد. همچنین این بازار در صورت استقبال می‌تواند منابع ارزی و ریالی را که پیش از این عمدتا در گاوصندوق‌ها نگهداری می‌شده، در حساب‌های بانکی جمع کند و تغییرات دارایی‌ها به شکل مجازی ثبت شود.

این موضوع نیاز به اسکناس را کاهش خواهد داد و در نتیجه بانک مرکزی می‌تواند با جمع‌آوری این مبالغ دست بالا را برای تنظیم بازار داشته باشد. این موضوع با توجه به تشدید تحریم‌ها و کاهش دسترسی سیاست‌گذار به منابع ارزی، مخصوصا به شکل اسکناس می‌تواند گامی مثبت محسوب شود و نیاز به ارزپاشی به شکل اسکناس را برای فروکش عطش بازار کم کند. همچنین تمام صرافی‌ها نیز در جریان معاملات صورت گرفته طی روز قرار خواهند گرفت و انحراف از نرخ‌های اصلی قابل‌توجه نخواهد بود.

قرار است زمینه فعالیت کارت ارزی فراهم شود. این موضوع در صورت فعال شدن بازار و حضور افراد باعث می‌شد که جریان ارز خانگی نیز وارد بازار متشکل شود و دست سیاست‌گذار برای اعمال سیاست‌های ارزی بازتر شود و همچنین شرایط برای عبور از معاملات سنتی و خیابانی فراهم شود.

این بازار قادر خواهد بود تا با مشارکت تمامی بانک‌ها و همراهی صرافی‌های مجاز و نظارت و بازارگردانی مستقیم بانک مرکزی بر بسیاری از مشکلات و نیاز‌های ارزی مردم فائق آید، در همین راستا صادرکنندگان نیز قادر خواهند بود تا در چارچوب مقررات اعلام شده قسمتی از ارز حاصل از صادرات محصولات و تولیدات خود را در این بازار عرضه نمایند، لازم است توجه داشته باشیم که در راستای گذر از تنگنا‌های اقتصادی شفافیت در عملکرد‌ها میتواند مثمر ثمر واقع شود و اعتماد و ارامش را به اذهان عمومی بازگرداند.

تاثیر این بازار بر نرخ ارز و قیمت دلار این است که بازار ارز ثبات پیدا می‌کند و از وضعیت نوسانی که طی یک سال اخیر در کشور وجود داشته بهتر است.تشکیل بازار متشکل ارزی منجر به جهش صادراتی خواهد شد.

بهای ارز معامله شده در بازار متشکل به نرخ بازار آزاد (حدود ۱۳ هزار تومان) نزدیک خواهد بود که تفاوت چند هزار تومانی با نرخ حواله ارز در سامانه نیما (حدود ۹ تا ۱۰ هزار تومان) دارد، که این موضوع باعث خواهد شد که صادرکنندگان و دارندگان ارز تشویق شوند به جای عرضه حواله در سامانه نیما به سراغ تبدیل آن به اسکناس برای عرضه در بازار متشکل بروند تا بدین طریق سود بیشتری را کسب کنند.این موضوع باعث می شود تا عرضه اسکناس ارز در بازار بیشتر شده و در نتیجه قیمت انواع ارز در بازار به تدریج روند کاهشی پیدا کند و به نرخ سامانه نیما نزدیک شود.

مزایای شکل گیری بازار

راه اندازی بازار متشکل ارزی می تواند به حذف بازارهای غیر رسمی همچون سبزه میدان و بازارهای مرزی مثل هرات کمک کند. در حال حاضر بازارهای غیر رسمی نقش جدی در تعیین نرخ ارز دارند و گاه با معاملات در حجم پایین، قیمت ارز بازار آزاد را دستکاری می کنند. در یک بازار متشکل ارزی احتمالا سازوکاری شبیه حجم مبنا تعریف می شود تا دستکاری نرخ ها به راحتی امکانپذیر نباشد. افزایش نرخ ارز، تورم در اقتصاد کشور بود، نه تقاضای سفته بازانه.

مادامی که حجم بالای نقدینگی در کشور موجب تورم شود، نمی توان از افزایش نرخ ارز جلوگیری کرد. ولی راه اندازی یک بازار متشکل ارزی می تواند رشد بازار ارز را معقول تر کند و تا حدی از التهابات ناگهانی بکاهد.

صادرکننده‌ها در این بازار می‌توانند ارز خود را به راحتی بفروشند و طبیعتا واردکننده نیز مشکلی برای تامین ارز خود نخواهد داشت و می‌توانند ارز موردنیاز خود را از طریق این بازار تامین کنند.

با ایجاد این بازار در واقع به سمت یکسان‌سازی نرخ ارز می‌رویم،تقریبا همه کشورهای دنیا نرخ یکسان ارز دارند و سهمیه‌ای کار نمی‌کنند و بازار متشکل ارزی تقریبا در همه کشورهای دنیا وجود دارد و صرافی‌ها هم در این بازار کار معاملات ارزی خرد را انجام می‌دهند.

بر اساس بازار متشکل ارزی، درخواست تمامی فرآیند‌های خرید و فروش ارز در بازار از خریدار تا بانک عامل، حساب بانکی و فروشنده به صورت شفاف مشخص خواهد شد.

راه اندازی بازار متشکل ارزی، مرجعیت تعیین روزانه نرخ ارز را به عهده خواهد گرفت. با تشکیل بازار متشکل معاملات ارزی، قیمت‌گذاری و فعالیت شفاف و واقعی مشابه بازار سرمایه خواهد شد.

بازار متشکل ارزی از یک سو بازار را شفاف می‌کند و از سوی دیگر جلوی رانت گرفته می‌شود و در نهایت عدم کارایی بازار به خاطر چند نرخی بودن آن از بین خواهد برد.

با ایجاد این بازار، دیگر قیمت ارز از بازار‌های کشور‌های همجوار مانند سلیمانیه، دبی وغیره تأثیر نخواهد گرفت و از همین رو، حسن اصلی این بازار تعیین قیمت در داخل کشور خواهد بود.

بنظر می رسد راه اندازی بازار متشکل ارزی، نرخ دلار در سامانه نیما که به نوعی تحمیلی به نظر می‌رسید را به سمت نرخ واقعی دلار حرکت دهد و نرخ‌هایی که طی سه روز گذشته در سامانه نیما به ثبت رسیده است، نشان دهنده مبنای نرخ ارز شرکت‌ها در سال ۱۳۹۸ خواهد بود.

جمع بندی نهایی

این طرح در شرایطی موفقیت آمیز و سودمند است که بانک مرکزی و دولت به قواعد بازار تن دهند، نه این که بازار متشکل ارزی تشکیل شود ولی بانک مرکزی بگوید نباید دلار بیشتر از نرخی که بانک مرکزی تعیین می‌کند خرید و فروش شود. اگر بانک مرکزی و دولت در نرخ خرید و فروش ارز در بازار متشکل ارزی دخالت کند بازار زیرزمینی تشکیل خواهد شد و عملا ایجاد این بازار بی‌تاثیر می‌شود. اگر در این بازار قیمت دلار بر اساس عرضه و تقاضا تعیین شود، ایده خوب و کمک‌کننده‌ای به اقتصاد کشور است.

اگر بازار دستوری و محدود باشد تفاوتی با وضع موجود ندارد. این به این معنا نیست که بانک مرکزی و دولت بازار ارز را رها کنند بلکه خودشان به صورت بازیگر وارد شوند، مثلا بانک مرکزی مانند بانک مرکزی دیگر کشورها با عرضه و خرید ارز بازار را کنترل کند. اما اگر بخواهد دستوری عمل کند به نتیجه نمی‌رسد.