کنترل ریسک یا یک تصمیم ناگزیر

راه اندازی سامانه مدیریت ریسک در بازار سرمایه با اعلام کمیته پایش ریسک سازمان بورس از دهم بهمن ماه اجرایی خواهد شد.با اجرای این امر سفارش گذاری مشتریان به میزان مانده حساب و اعتبار تعریف شده نزد کارگزار محدود خواهد شد. این محدودیت در ابتدا از ساعت ۸:۳۰ تا ۸:۴۵ دقیقه اجرا خواهد شد که پس ازدریافت بازخورد اجرای مرحله نخست، مدت زمان اجرای آن به صورت پلکانی افزایش خواهد یافت. به موجب فعالیت این سامانه هر کارگزاری به میزان موجودی ریالی خود می تواند سفارش خرید در سیستم وارد کند. این اقدام در کنار کاهش ریسک کارگزاری ها موجب کاهش طرف تقاضا در بازار سرمایه خواهد شد.

در این راستا مدیرعامل شرکت کارگزاری بانک آینده در گفت و گو با خبرنگار بورس امروز به محدودیت سفارش گذاری مشتریان به میزان مانده حساب و اعتبار نزد کارگزار اشاره کرد که اولین خروجی این تصمیم واقعی شدن سفارش های ارسالی به سامانه معاملات و جلوگیری ایجاد صف های کاذب در دقایق ابتدایی بازار است که خود به تنهایی دستاورد بزرگی برای واقعی تر شدن میزان تقاضا در بازار محسوب می شود.
احمد اشتیاقی ادامه داد: از طرفی جلوی برخی دسترسی های خاص که برای افراد محدودی در حال حاضر فراهم است، گرفته می شود.

وی در تشریح پدیده موسوم به صف زنی خواستار توجه به چند نکته شد: نخست موضوع صف نشینی در بورس تهران است. بورس تهران همچنان یکی از آخرین بورسهای جهان است که دامنه نوسان دارد و به همین دلیل کشف قیمت عادلانه در آن به سادگی صورت نمی گیرد.این فعال صنعت کارگزاری معتقد است: برای تحقق قیمت عادلانه و گاهی حتی بدون هیچ دلیلی صفهای خرید و فروش در بازار شکل می گیرد.

وی اوج پدیده تشکیل صفها را مربوط به ابتدای زمان معاملات عنوان کرد که معامله گران هر یک ۵۲ دستور و البته اخیرا با نرم افزارهای معاملات الگوریتمی صدها دستور را وارد هسته معاملاتی می کنند که توان پردازش محدودی دارد.

وی ادامه داد: این قسمت از بازار سرمایه دقیقا مشابه بلیط بخت آزمایی عمل می کند چرا که به ظاهر به صورت رندم و اتفاقی برخی از دستورات خرید خوشبخت شده و در صدر لیست صفهای خرید یا فروش قرار می گیرند و شانس معامله پیدا می کنند.

مدیرعامل کارگزاری بانک آینده اضافه کرد: ماهیت این بخت آزمایی به گونه ای است که در نهایت از هزاران دستور صادره، تنها تعداد کمی از آنها باقی مانده و معامله گران با حذف دستورات خود، سیستم را از انبوه دستورات خالی می کنند.

وی از این موضوع به عنوان یکی از چالش های بازار سرمایه نام برد و افزود: وجود دامنه نوسان به صدور دستوراتی منجر می شود که هیچ انگیزه قبلی در مورد صدورشان وجود ندارد و در نهایت نیز این انبوه دستورات حذف می شود.

اشتیاقی اضافه کرد: حال به نظر می رسد سازمان بورس در قالب کنترل ریسک، عملا قصد جلوگیری از این فشار سنگین به هسته معاملات از جانب دستورات شانسی را دارند. هر چند این کنترل می تواند دلایل دیگری را نیز داشته باشد. اما نگاهی به سوابق تصمیمات در این بخش از جمله از کارانداختن امکان ارسال سبد دستورات و محدودسازی امکان ایستگاه ها به ۵۲ دستور و همچنین رندم سازی امکان نشست دستورات (که به نوعی تاخیر میان ورود دستورات و هسته است) نشان می دهد که این تصمیم جدید نه در راستای کنترل ریسک که به نوعی مهار بخشی از مشکلات یک قانون چالش برانگیز یعنی دامنه نوسان است.

وی تصریح کرد: البته این تصمیم با عنایت به محدودیت دامنه نوسان روزانه سهام که علت اصلی صف نشینی سرمایه¬گذاران است، جنبه منفی هم دارد که از نظر من منجر به ایجاد شرایط طلایی برای سرمایه گذاران بزرگ با پرتفوهای متنوع تر از سهام با نقدیگی و اعتبار می شود و سبب می شود تا آنها در اولویت قرار گیرند.

این فعال صنعت کارگزاری اینگونه توضییح داد: یعنی افرادی که نقدینگی بالایی دارند با واریز آن به حساب کارگزاری و ایجاد بستانکاری بالا و یا حتی برخورداری از اعتبار به مقدار زیاد، شرایط را در آغاز زمان سفارش گیری به نفع خود تغییر می دهند و نسبت به سایر افراد شانس بالاتری برای خرید برای خود ایجاد می کنند. این موضوع عملاً باعث بازدهی بیشتر سرمایه گذاران بزرگ می¬شود و سرمایه گذاران کوچک را از این امکان محروم می نماید.
در این میان وی راهکار این مساله را در شرایط حاضر همزمان با اجرای بخشنامه مذکور، برداشتن محدودیت دامنه نوسان روزانه سهام عنوان کرد.

اشتیاقی معتقد است: در شرایط فعلی مجموعا مزایای این تصمیم از معایب آن خیلی بیشتر است؛ شفافیت سفارش های خرید و کاهش ریسک شرکت های کارگزاری از بزرگترین مزایای اجرای این تصمیم است. البته باید این مورد را اضافه کنم که در صورتیکه زیرساخت های سیستمی آن به درستی عمل نکند، مشکلات و یا عدم توازن بین شرکت های کارگزاری و مشتریان را در پی خواهد داشت که این مسأله نحوه اجرایی شدن این تصمیم را به شدت حساس می کند.

مدیرعامل شرکت کارگزاری بانک آینده در پایان خاطر نشان ساخت: این تصمیم با توجه به محدودیت دامنه نوسان روزانه سهام ناچاراً باعث می¬شود بخشی از پرتفوی سرمایه گذاران به صورت نقد جهت صف نشینی خرید سهام نگهداری شود که عملاً باعث کاهش حجم معاملات می¬شود. هر چند که از طرف دیگر¬ سفارش های غیر واقعی که در شرایط فعلی به صورت بالقوه خریدار نخواهند بود را از بازار حذف می کند، که بسیار شرایط مطلوبی است.

افزایش یا کاهش اخلال در معاملات

مدیرعامل شرکت کارگزاری آینده نگر خوارزمی نیز به خبرنگار بورس امروز گفت: بطور کلی یکی از چالشهای اصلی بازار سرمایه و صنعت کارگزاری میزان و نحوه تخصیص اعتبار به مشتریان برای خرید اوراق بهادار است. اصولا معاملات اعتباری پرریسک محسوب شده و در همه بازارها تابع قواعد سختگیرانه ای هستند.

وی یاد آور شد: در گذشته بدون هیچ ضابطه و قاعده ای به مشتری اعتبار برای خرید سهام تخصیص می یافت و به علت موارد تخلف و سواستفاده ای که در زمینه اتفاق افتاد، سازمان بورس در اقدام شایسته ای دستورالعمل خرید اعتباری را تدوین و از اواخر سال ۱۳۹۱ اجرایی کرد.

حسن قاسمی ادامه داد: از آن زمان تاکنون با توجه به تجربه ای که در این زمینه بدست آمده ضوابط مربوطه اصلاح و تکمیل شده است. بطوری که آخرین مورد ابلاغیه ۲۶/۱۰/۹۷ درخصوص شروع فعالیت سامانه مدیریت ریسک است.

وی که هدف این سامانه را جلوگیری از ارسال سفارشات بدون پشتوانه مالی به داخل هسته معاملاتی ذکر می کرد، گفت: این سامانه هم مانع دستکاری بازار خواهد شد و هم میزان ریسک ناشی از انجام معاملات بدون پشتوانه مالی را کاهش می‌دهد یعنی سفارشی که به داخل هسته معاملاتی ارسال می شود باید ابتدا محل تامین وجه آن مشخص باشد که یا از محل اعتبار خواهد بود یا ناشی از بستانکاری مشتری در نتیجه فروش سهام و واریز وجه توسط وی بوده است.

به گفته این فعال صنعت کارگزاری؛ سامانه مدیریت ریسک باید در بین هسته معاملاتی با نرم افزار حسابداری (back office) کارگزاری با سامانه نامک (نرم افزاری که کارگزاری ها از طریق آن سفارشات را به هسته معاملاتی ارسال می کنند) قرار گیرد.

وی ادامه داد: براساس ابلاغیه مذکور باید اعتبار هر مشتری در back office کارگزاری تعیین و با احتساب میزان مانده حسابداری وی در مجموع قدرت خرید مشتری تعیین خواهد شد و اطلاعات مربوط به قدرت خرید هر مشتری قبل از ساعت ۸ صبح باید از طریق نرم افزار کارگزاری برای سامانه ارسال شود.

مدیرعامل شرکت کارگزاری آینده نگر خوارزمی افزود: در صورت انجام دریافت و پرداخت وجه بین مشتری و کارگزاری در طول ساعات جلسه معاملاتی نیز امکان کاهش و افزایش قدرت خرید برای مشتریان هر کارگزاری وجود دارد.

وی تصریح کرد : تا اینجای کار ایده مناسب و لازمی برای بازار است اما وقتی به مشکلاتی که در فرآیند اجرای این کار ایجاد خواهد شد فکر کنیم، با چالشهای پیچیده ای رو برو می شویم.

قاسمی گلوگاه این سامانه را ارتباط چندین نرم افزار مختلف با یکدیگر عنوان کرد که در صورت بروز هر مشکل ساده ای اختلال قابل توجهی در معاملات مشتریان یک یا چند کارگزاری و حتی کل مشتریان در بازار خواهد شد.

وی در بیان مشکلات هسته معاملاتی، به قطعی های مکرر، هنگ شدنها، عدم امکان ارسال تعداد زیادی سفارش همزمان و …. اشاره کرد و گفت: وقتی در کنار این موضوع، مشکلات نامک و نرم افزار حسابداری (back office) کارگزاری را قرار دهیم، شانس موفقیت طرح در ابتدا مورد تردید قرار می گیرد. حال اگر با ارسال هر سفارش تعدادی کنترل پیش از ارسال، آن هم در بین سامانه های مختلف صورت گیرد شرایط پیچیده ای در مقابل فعالین بورس قرار می گیرد.

این فعال صنعت کارگزاری تصریح کرد: طبیعتا با اجرایی شدن این سامانه، دستکاری بازار از طریق ایجاد هیجان خرید و ریسک معاملات بدون پشتوانه مالی به میزان قابل توجهی کاهش خواهد یافت اما در مقابل مشکلاتی نظیر عدم بروز شدن بموقع قدرت خرید روزانه، قطعی و اختلال بین سامانه های نامک، مدیریت ریسک، حسابداری و هسته معاملاتی و یا مشکلات ناشی از عدم بروز مانده مشتری ناشی از واریز وجه شاهد کاهش سرعت و تعداد دفعات معاملات خواهیم بود.

قاسمی تصریح کرد: برای موفقیت این طرح لازم است پیش بینی های فنی لازم از همین ابتدا صورت گیرد و بعد از اجرای چندین مرحله آزمایشی، اجرای قطعی در دستور کار باشد تا ساز و کار ضروری کنترل ریسک، بعلت مشکلات فنی تاثیرات منفی در خلال امور روزانه معاملات بازار نداشته باشد.

یک اطمینان خاطر به کارگزاران: نگران نباشید
‌

در این میان قائم مقام سابق کانون کارگزاران در مورد ضرورت نیاز راه اندازی سامانه مدیریت ریسک کارگزاران، اظهارداشت: این سامانه به درخواست کانون کارگزاران از سازمان بورس و اوراق بهادار و شرکت فناوری در دستور کار قرار گرفت.

علیرضا تاج بر افزود: علت این درخواست کانون مرتفع نمودن ریسک کارگزاران در ایستگاه های معاملاتی بود. درحال حاضر ایستگاه های معاملانتی قادر به خرید اوراق بهادار به هر میزان بدون پشتوانه مالی هستند و مدیریت کارگزاری هیچ ابزاری در جهت کنترل و مدیریت این ریسک در اختیار ندارد. پیشنهاد کانون اتصال ایستگاه معاملاتی به سامانه حسابداری کارگزاری بود تا از این طریق محدودیت هایی برای خرید اعمال گردد.

به گفته مدیرعامل شرکت کارگزاری بانک اقتصاد نوین؛ خوشبختانه امسال این اقدام انجام شد و سامانه مدیریت ریسک کارگزاران اجرایی شد. با اجرایی شدن این اتصال، خرید اوراق بهادار برای هر مشتری صرفا با پشتوانه مالی ناشی از وجود نقدینگی در حساب مشتری نزد کارگزاری یا اعتبار تخصیص داده شده به حساب مشتری، امکان پذیر خواهد بود.

تاج بر با تاکید بر اینکه در حدود ۳ الی ۴سال طول کشید تا این سامانه اجرایی شود، تصریح کرد: اجرایی شدن این سامانه با برخی واکنش های منفی در بازار سرمایه و البته کارگزاران مواجه شده است. اما در مجموع مدیران شرکتهای کارگزاری با اجرایی شدن این سامانه موافق می باشند. البته در این خصوص نگرانی هایی نیز وجود دارد که از جمله آنها می توان به احتمال کند شدن سامانه معاملات اشاره نمود و به همین دلیل سازمان بورس در فاز نخست، اجرای این سامانه را صرفاً به ساعت اولیه سفارش گذاری محدود کرده است که پس از دریافت بازخوردهای مربوطه، به صورت پلکانی این دوره را افزایش خواهد داد.