تصویرسازی سود عملیاتی؛ میان واقعیت و رفتار فرصت طلبانه
به گزارش بورس امروز؛ در صورتهای مالی، نحوه طبقهبندی اقلام درآمدی و هزینهای نقش مهمی در شفافیت گزارشگری و تحلیل عملکرد شرکتها دارد. اقلام پایدار و ناپایدار معمولاً بهصورت جداگانه گزارش میشوند تا تحلیلگران بتوانند ارزیابی دقیقتری از سودهای قابلپیشبینی داشته باشند. این تفکیک بهویژه در صورت سود و زیان اهمیت دارد، چرا که سود عملیاتی پایدار معمولاً مبنای تصمیمگیری سرمایهگذاران قرار میگیرد.
در این میان، برخی مدیران با انگیزههایی چون افزایش پاداش، اجتناب از نقض قراردادهای مالی یا حفظ ارزش سهام، ممکن است از فرصتهای موجود برای مدیریت سود استفاده کنند. یکی از روشهای کمتر مشهود اما مؤثر، تغییر طبقهبندی اقلام است؛ بهطوریکه برخی هزینههای تکرارشونده بهعنوان اقلام غیرمکرر گزارش میشوند یا درآمدهای ناپایدار در ردیف پایدار قرار میگیرند. این جابهجایی میتواند تصویر مطلوبتری از سود عملیاتی ارائه دهد، بدون آنکه سود خالص را تحت تأثیر قرار دهد.
ویژگیهایی مانند بیاطمینانی مدیریتی نیز در این فرآیند نقش دارند. مدیرانی که نسبت به آینده دیدگاه محتاطانهتری دارند، ممکن است بهطور ناخودآگاه برخی رویدادهای منفی را نادیده گرفته و طبقهبندی اشتباهی از اقلام ارائه دهند. این خطاها گاه ناشی از سوگیری شناختیاند و نه لزوماً تصمیمات عمدی.
در نهایت، با توجه به اینکه روشهای دیگر مدیریت سود مانند دستکاری اقلام تعهدی یا فعالیتهای واقعی، معمولاً با هزینههای بالاتر و ریسک کشف توسط حسابرسان همراهاند، تغییر طبقهبندی بهعنوان گزینهای کمهزینهتر و کمریسکتر مورد توجه قرار میگیرد. این موضوع اهمیت بررسی دقیقتر نحوه طبقهبندی اقلام در صورتهای مالی را دوچندان میکند.
در فضای گزارشگری مالی، یکی از روشهای کمتر مشهود اما مؤثر برای مدیریت سود، تغییر طبقهبندی اقلام در صورت سود و زیان است. این روش به مدیران اجازه میدهد تا بدون تغییر در سود خالص، تصویر مطلوبتری از عملکرد عملیاتی شرکت ارائه دهند. در این میان، ویژگیهای روانشناختی مدیران، بهویژه سطح بیاطمینانی آنها نسبت به آینده، میتواند نقش مهمی در شدت و جهت این رفتار ایفا کند.
مدیرانی که نسبت به تواناییها و عملکرد آتی خود بیش از حد خوشبین هستند، ممکن است بهصورت آگاهانه برخی هزینههای تکرارشونده را بهعنوان اقلام غیرمکرر طبقهبندی کنند تا سود عملیاتی شرکت را بیشنمایی کنند. این رفتار میتواند ناشی از تلاش برای تحقق پیشبینیهای خوشبینانهای باشد که خود مدیران نسبت به آینده شرکت دارند. در عین حال، برخی از این تغییرات ممکن است ناآگاهانه و ناشی از سوگیریهای شناختی باشند؛ برای مثال، نادیدهگرفتن احتمال وقوع رویدادهای منفی یا نسبتدادن آنها به بدشانسی.
در عمل، این تغییر طبقهبندی میتواند بهگونهای انجام شود که کاهش در سود فعالیتهای غیرعملیاتی با افزایش غیرمنتظره در سود عملیاتی همراه شود. اگر این افزایش تنها در یک سال رخ دهد و در سال بعد تکرار نشود، میتوان آن را نشانهای از رفتار فرصتطلبانه دانست. اما اگر این روند در سالهای بعد نیز ادامه یابد، احتمالاً ناشی از تغییرات واقعی اقتصادی است.
از سوی دیگر، توانایی مدیریتی میتواند نقش تعدیلگر در این رابطه ایفا کند. مدیران با توانایی بالا معمولاً ارزیابی واقعبینانهتری از قابلیتهای خود دارند، تصمیمهای دقیقتری میگیرند و کمتر به ابزارهایی مانند تغییر طبقهبندی برای تحقق اهداف خود متوسل میشوند. در مقابل، مدیران کمتجربه یا کمتوان ممکن است برای جبران ضعفهای خود، بیشتر به این روشها روی آورند.
در برخی موارد، شرکتها هزینههای عملیاتی را در قالب اقلام خاصی مانند عملیات متوقفشده، اقلام غیرمترقبه یا مخارج تجدید ساختار طبقهبندی میکنند تا سود عملیاتی را بهطور مصنوعی افزایش دهند. این رفتار بهویژه در فصل پایانی سال مالی شدت میگیرد، زمانی که فشار برای تحقق پیشبینیهای بازار بیشتر است.
در نهایت، اگرچه تغییر طبقهبندی در ظاهر یک اقدام ساده و کمهزینه به نظر میرسد، اما میتواند پیامدهای جدی برای شفافیت مالی و اعتماد سرمایهگذاران به همراه داشته باشد. درک انگیزهها و ویژگیهای روانی مدیران، بهویژه سطح بیاطمینانی و توانایی آنها، میتواند به تحلیل دقیقتر این پدیده کمک کند.
در فضای گزارشگری مالی، یکی از روشهای کمتر مشهود اما مؤثر برای مدیریت سود، تغییر طبقهبندی اقلام در صورت سود و زیان است. این رفتار به مدیران امکان میدهد تا سود عملیاتی شرکت را بیشنمایی کنند، بدون آنکه سود خالص را تحت تأثیر قرار دهند. چنین اقدامی میتواند تصویر مطلوبتری از عملکرد شرکت ارائه دهد، بهویژه در شرایطی که تحلیلگران و سرمایهگذاران تمرکز بیشتری بر سود عملیاتی دارند.
در این میان، ویژگیهای رفتاری مدیران نقش مهمی در شدت و جهت این رفتار ایفا میکند. مدیرانی که نسبت به آینده دیدگاهی بیاطمینان دارند، ممکن است بهصورت ناآگاهانه یا آگاهانه در طبقهبندی اقلام اشتباه کنند. در حالت ناآگاهانه، سوگیریهای شناختی موجب میشود برخی هزینههای تکرارشونده بهعنوان اقلام غیرمکرر گزارش شوند. در حالت آگاهانه، مدیران برای تحقق پیشبینیهای خوشبینانه خود، عمداً به تغییر طبقهبندی روی میآورند.
برخی شواهد نشان میدهد که در فصل پایانی سال مالی، رفتار تغییر طبقهبندی شدت بیشتری دارد. همچنین، عواملی مانند سلامت مالی شرکت، سهم بازار، اندازه مؤسسه حسابرسی، تخصص اعضای کمیته حسابرسی، و میزان حقالزحمه حسابرسی میتوانند بر احتمال وقوع این رفتار تأثیرگذار باشند. حتی شرایط کلان مانند بحرانهای اقتصادی یا همهگیریها نیز میتوانند شدت این رفتار را تغییر دهند.
نکته قابلتوجه آن است که توانایی مدیریتی میتواند نقش تعدیلگر در این رابطه ایفا کند. مدیران توانمند معمولاً ارزیابی واقعبینانهتری از قابلیتهای خود دارند و کمتر به ابزارهایی مانند تغییر طبقهبندی برای تحقق اهداف خود متوسل میشوند. در مقابل، مدیران کمتجربه یا کمتوان ممکن است برای جبران ضعفهای خود، بیشتر به این روشها روی آورند.
از آنجا که تغییر طبقهبندی اغلب نه بر اساس تغییرات واقعی اقتصادی، بلکه بر مبنای رفتارهای فرصتطلبانه صورت میگیرد، لازم است سرمایهگذاران در تحلیلهای خود صرفاً به سود عملیاتی بسنده نکنند و روند تغییرات در اقلام غیرعملیاتی را نیز مدنظر قرار دهند. همچنین، حسابرسان میتوانند با طراحی رویههای حرفهای، این رفتار را بهتر شناسایی کنند.
در سطح سیاستگذاری، پیشنهاد میشود مقررات و سازوکارهای نظارتی مشخصی برای محدودسازی آثار منفی بیاطمینانی مدیریتی بر گزارشگری مالی تدوین شود. همچنین، بررسی تأثیر سایر مؤلفههای رفتاری مانند خوشبینی یا خودشیفتگی، و نیز عوامل فرهنگی، میتواند به درک عمیقتری از این پدیده کمک کند. مقایسه رفتار تغییر طبقهبندی در صنایع مختلف نیز میتواند نتایج ارزشمندی به همراه داشته باشد. در نهایت، برای افزایش اعتبار تحلیلها، استفاده از تعاریف جایگزین برای سنجش توانایی مدیریتی و کنترل دقیقتر متغیرهای کلان اقتصادی و سیاسی توصیه میشود.
نویسنده: نویسنده: عباس افلاطونی
منبع: نشریه شماره 112 بورس امروز_ آبان ماه 1404
