به گزارش بورس امروز، تلاش برای کشت نیشکر در ایران در سال ۱۳۳۸ با احداث اولین واحد بزرگ کشت و صنعت نیشکر در هفت تپه در خوزستان، آغاز به کار کرد. در سال ۱۲۷۴ هجری شمسی راهاندازی اولین کارخانه تولید قند و شکر از چغندر در منطقه کهریزک صورت گرفت. از حدود سال ۱۳۱۱ بهتدریج کارخانههای قند در مناطق مختلف ایران تاسیس شدند و هم اکنون حدود 29 کارخانه از چغندر قند و ۹ کارخانه از نیشکر، تولید قند و شکر را انجام میدهند. شکر یک کالای اساسی است و هماکنون دیگر در کارخانهها قند تولید نمیشود و کارخانهها ابتدا شکر تولید مینمایند، آن را به کارگاههای کوچکتر به فروش میرسانند و قند مصرفی جامعه توسط آن کارگاهها تولید میشود.
ماده مصرفی تولید شکر، دو ماده چغندر و نیشکر میباشد که بیشتر کارخانههای ایران، به تولید شکر از چغندر میپردازند. دوره کارکرد کارخانههای شکر در ایران حدود 100 روز در سال میباشد و بهدلیل برودت هوا، طی روزهای مابقی سال تولیدی ندارند. کاشت چغندر نیز در دو فصل بهار و پاییز انجام میپذیرد و دوره نگهداری آن بین 20 تا 25 روز میباشد.
ظرفیت اسمی کارخانههای تولیدکننده شکر
همانطور که ذکر گردید شکر به دو روش استفاده از چغندر و یا نیشکر تولید میگردد. در کشور 29 کارخانه از چغندر استفاده مینمایند که ظرفیت اسمی آنها 74،050 تن در شبانهروز میباشد. تعداد و ظرفیت کارخانههای استفاده کننده از نیشکر نیز 9 عدد و 100،000 تن در شبانهروز میباشد. از 38 کارخانه تولیدکننده شکر در کشور، 18 کارخانه در بازار سرمایه پذیرش شدهاند که مجموع ظرفیت آنها 45،450 تن در شبانهروز میباشد که مجموعاً 26 درصد ظرفیت اسمی کل را تشکیل میدهند. لازم به ذکر است که تمامی شرکتهای بورسی قند و شکر، از چغندر برای تولید شکر استفاده مینمایند. ظرفیت اسمی این شرکتها و ارزش بازار آنها در جدول ذیل آورده شده است.قند اصفهان و شیروان بزرگترین تولیدکنندههای شکر در بازار سرمایه میباشند.
چغندر
کشت چغندر به دو صورت بهاره و پاییزه میباشد که تقریباً تمامی شرکتهای کشور دارای کشت بهاره میباشند؛ اما تعدادی از آنها دارای کشت پاییزه نیز میباشند. در کشت بهاره؛ چغندر در بهار کاشته و در شهریور و مهر برداشت میشود. در کشت پاییزه نیز چغندر در پاییز کاشته و در بهار برداشت میشود. در خصوص چغندر دو مبحث کاشت و عیار از اهمیت بالایی برخوردار میباشد. منظور از عیار در چغندر قند، درصد استحصال شکر از آن است. لازم به ذکر است که عیار چغندر بهاره حدود یک درصد از عیار چغندر پاییزه بیشتر میباشد.
همانطور که در جدول فوق مشاهده میگردد، عیار چغندر مصرفی در کشور به صورت تقریبی از سال 1390 تاکنون دچار افت شده است و 17.8 درصد در سال 1392 به 16.3 درصد در سال 1401 رسیده است. میانگین عیار چغندر طی سالهای مورد بررسی در حدود 17 درصد بوده است. همچنین سطح کشت چغندر نیز طی سالهای اخیر نوسانات بالایی داشته است و از 126 هزار هکتار در سال 1396، به 78 هزار هکتار در سال 1398 و به 112 هزار هکتار در سال 1401 رسیده است. آمار نهایی مربوط به سال 1402 در حالحاضر منتشر نشده است. یکی از دلایلی که سطح کشت چغندر را طی سالهای مختلف با چالش روبرو مینماید، نرخگذاری دستوری چغندر و گندم میباشد. در بعضی از سالها، نرخ گندم به صورتی تعیین میشود که جذابیت بالایی برای تولید وجود دارد و کشاورزان رو به تولید گندم میآورند و این موضوع منجر به کاهش کاشت چغندر میگردد. همچنین بروز بیآبی، وقوع سیل و سایر موارد نیز در سطح کشت چغندر تاثیر به سزایی دارد. با توجه به قیمت دستوری 175 هزار ریالی گندم در سال 1403 و قیمت دستوری 39،300 و 38،000 ریالی چغندر بهاره و پاییزه در سال جاری، بهنظر میرسد که کشت چغندر برای کشاورز در سال 1403 از جذابیت بالاتری برخوردار باشد و امیدواریها نسبت به افزایش کاشت چغندر افزایش یافته است.
شکر
بر اساس آخرین آمارهای منتشر شده، سرانهی مصرف شکر در دنیا برای هر فرد حدود 19 تا 20 کیلوگرم در طول یکسال میباشد. مصرف سالانه شکر در کشور بین 2.2 تا 2.4 میلیون تن میباشد که با توجه به جمعیت داخل کشور حدود 83 میلیون نفری، سرانه مصرف شکر در کشور بین 26 تا 28 کیلوگرم در سال میباشد که نسبت به سرانه دنیا فاصله زیادی وجود دارد. همانطور که بیان گردید شکر از دو ماده اولیه چغندر و نیشکر تولید میگردد. در سالهای مختلف و با توجه به کمبود چغندر و نیشکر در کشور و با توجه به نیاز 2.2 تا 2.4 میلیون تنی شکر در کشور، به اجبار دولت خود اقدام به واردات شکر خام میکند و یا به تعدادی از تولیدکنندگاه مجوز واردات شکر خام را میدهد و این شکر خام پس از واردات با ضریب یک به یک، به شکر مصرفی تبدیل میگردد. لذا منظور از شکر وارداتی در گزارشها، شکر خام میباشد که تبدیل به شکر سفید مصرفی میگردد.
همانطور که در جدول فوق مشاهده میگردد، در سال 1398 اوج میزان واردات شکر و کاهش چشمگیر تولید شکر داخلی را شاهد بودهایم. در سال 1402 میزان تولید شکر از چغندر و نیشکر میزان 1.46 میلیون تن بوده است که نسبت به سال گذشته رشد 1.5 درصدی داشته و همچنین میزان واردات شکر خام نیز میزان 726 هزار تن بوده است که نسبت به سال 1401، کاهش 42 درصدی را شاهد بودهایم. با توجه به انتظارات مبنی بر افزایش سطح کاشت چغندر در سال جاری، انتظار میرود که در سال 1403 نیز شاهد افزایش میزان شکر تولیدی کشور باشیم.
سوابق قیمتی میان شکر و چغندر
یکی از مشکلات اساسی صنعت قند و شکر، قیمتگذاری دستوری و تعزیراتی چغندر و شکر میباشد. طی سالهای اخیر همواره نرخ چغندر و شکر بهصورت تعزیراتی تعیین میگردد که این مورد تاثیر به سزایی در تولید نهایی شکر کشور خواهد داشت. از آنجایی که کاشت چغندر قابلیت جایگزینی با کاشت سایر محصولات کشاورزی را دارد، لذا در صورتی که قیمت دستوری چغندر برای کشاورز جذاب باشد، شاهد افزایش سطح کشت چغندر در طول سال خواهیم بود و این مورد در نهایت منجر به افزایش تولید شکر کشور خواهد شد. در هر صورت در جدول ذیل قیمت چغندر، شکر و ضریب قیمتی شکر به چغندر را شاهد میباشیم. لازم به ذکر است که در سالهای 1400 و 1401 نرخگذاری دقیقی برای شکر وجود ندارد و لذا از میانگین نرخها استفاده شده است. همچنین در تعدادی از سالها نرخ چغندر به دو صورت بهاره و پاییزه اعلام گردیده که در این گزارش میانگین این دو نرخ آورده شده است.
همانطور که مشاهده میگردد، از سال 1390 تا انتهای سال 1402، ضریب قیمتی شکر به چغندر 11.1 واحد بوده است طی دو سال 1401 و 1402 این ضریب بهترتیب 10.8 و 9.3 واحد بوده است. لازم به ذکر است که ضریب قیمتی سال 1402 پایینترین ضریب قیمتی شکر از سال 13910 تاکنون بوده است. با توجه به میانگین قیمت 38.6 میلیون تنی چغندر در سال 1403 و با درنظر گرفتن ضریب 9.3 واحدی سال 1402، قیمت شکر میبایست حداقل مبلغ 358 میلیون ریال تعیین گردد اما در تاریخ تهیه این گزارش نرخ این محصول اعلام نشده است.
جمعبندی
میزان مصرف سالانه شکر در کشور بین 2.2 تا 2.4 میلیون تن میباشد که با توجه به تولید حدودی 1.4 میلیون تن شکر در کشور، مابقی نیاز شکر کشور از طریق واردات تأمین میگردد. قیمتگذاری دستوری چغندر و شکر از مهمترین معضلات این صنعت میباشد. قیمت مناسب چغندر میتواند منجر به افزایش کشت این محصول گردد و در نتیجه میزان تولید شکر در طی سال افزایش خواهد یافت. قیمت میانگین 38.6 میلیون تنی چغندر در سال 1403 بهنظر نرخ مناسبی میباشد و میتواند در طی سال جاری منجر به افزایش سطح کشت چغندر شود. در صورتی که در سال جاری شاهد افزایش سطح کشت چغندر باشیم، تولید شرکتهای بورسی نیز افزایش خواهد یافت و این موضوع منجر به افزایش سودآوری آنها خواهد گردید. همچنین نرخ شکر برای سال 1403 نیز تاکنون اعلام نشده است اما پیشبینی میگردد که این نرخ حدود 350 میلیون ریال باشد که میتواند سودآوری شرکتها را افزایش دهد. در خصوص این صنعت میبایست درنظر داشت که به دلیل هزینههای جایگزینی و عدم وجود چغندر کافی در کشور، تأسیس کارخانه شکر توجیه اقتصادی ندارد و این صنعت، یک صنعت کاملاً انحصاری میباشد. همچنین به دلیل قدیمی بودن شرکتهای بورسی این صنعت، این شرکتها دارای زمینها و داراییهای ارزشمندی میباشند که در تعدادی از این شرکتها تجدید ارزیابی داراییها نیز رخ نداده است. از قیمت فروش آزاد سایر محصولات حاصل از چغندر همچون تفاله و ملاس نیز نباید غافل شد که حاشیه سود بسیار مناسبی را همراه دارند. در نهایت با توجه به قیمتگذاری مناسب چغندر طی سال جاری، بهنظر میرسد که در سال 1403 شاهد افزایش سودآوری شرکتهای شکر در بورس خواهیم بود و در کنار افزایش سودآوری، تجدید ارزیابی داراییها نیز میتواند به جذابیتهای این صنعت اضافه نماید.
نویسنده: بهناز اکبر پور ـ تحلیلگر شرکت سبدگردان سورین
منبع: شماره 94 ماهنامه بورس امروز_ اردیبهشت 1403
