از انتخاب نظام ارزی تا ثبات اقتصادی؛ متخصصان به دنبال کلید رشد تولید
به گزارش بورس امروز؛ با توجه به اثرگذاری نوسانات نرخ ارز بر رشد تولید و تقاضای کشور و برخی دیگر از متغیرهای اقتصادی، تعیین میزان مطلوب و بهینه نوسانات نرخ ارز، یکی از مهمترین دغدغه های مسئولان اقتصادی هر کشور است. انتخاب سیاست های ارزی با توجه به شرایط اقتصادی، به گونه ای که منجر به استقرار یک نظام ارزی مناسب شود، می تواند راهی برای نیل به رشد و توسعه اقتصادی باشد.
نظام ارزی به سیستمی اشاره می کند که بر اساس آن این نرخ تعیین می شود و یکی از مهمترین ابزارهای سیاستی دولتها محسوب می شود. انتخاب یک نظام ارزی مناسب، یکی از مؤلفه های اصلی مدیریت اقتصادی برای حفظ رشد و ثبات اقتصادی است. با این حال، هیچگونه اجماع و اتفاق نظری در مورد چگونگی انتخاب یک نظام ارزی مناسب وجود نداشته و یک نظام ارزی ایده آل، مناسب برای همه کشورها وجود ندارد.
از جمله عواملی که می توانند بر انتخاب نظام ارزی یک کشور تأثیرگذار باشند می توان به مواردی همچون ویژگیهای خاص کشور، ترجیحات سیاستگذاران، اعتبار مؤسسات و سیاستگذاران اشاره کرد. از مهمترین عوامل مؤثر بر تصمیم گیری در مورد انتخاب نظام ارزی می توان به اندازه و درجه باز بودن کشورها برای تجارت و جریانات سرمایه، رتبه توسعه مالی و اقتصادی، ساختار تولید و تجارت، تورم ثبت شده و نوع شوک هایی که کشور با آن مواجه است، اشاره کرد.
پس از اتخاذ تصمیم در مورد انتخاب نظام ارزی، یک محیط سیاسی حمایتی شامل سیاستهای کلان اقتصادی احتیاطی، سیاستهای پولی باثبات و مؤسسات معتبر لازم است تا این نظام ارزی بتواند شرایط نرخ ارز باثبات و رقابتی را فراهم کند. در صورت وجود سیاستهای بی ثبات و ناسازگار و عدم تعادل مالی، بحران در هر نظام ارزی اجتناب ناپذیر خواهد بود.
اثرات پنهان نظام های ارزی ثابت بر اقتصاد جهانی
نظام های ارزی به عنوان یکی از عوامل منجر به بحران در اقتصادهای بازار نوظهور در نظر گرفته میشوند. بحرانهای مالی و ارزی در مکزیک (1994)، تایلند، کره و اندونزی (1997)، روسیه (1998)، بزریل (1999)، و ترکیه و آرژانتین (2001)، اثرات منفی شدیدی بر رشد اقتصادی داشته اند. با اینکه به سختی بتوان نقش خاصی را به نظام های ارزی درآغاز بحرانها نسبت داد، اما انتخاب نظام ارزی میتواند به طور قابل توجهی بر روند و عمق بحرانها تأثیر گذارد. در تمام بحران های فوق الذکر، به دلیل خروج سرمایه های بزرگ، مسئولان اقتصادی مجبور به کنار گذاشتن نرخ ارز هدفگذاری شده و حرکت به سمت نظام ارزی انعطاف پذیرتر شدند.
پیش از دهه 1970 میلادی، اغلب اقتصادها تحت نظام ارزی ثابت معروف به نظام برتون وودز اداره می شدند. در کنفرانس برتون وودز که در ژوئن سال 1944 میلادی با حضور 44 کشور برگزار شد، نظام ارزی ثابت و استاندارد پایه طلا معرفی شد. طبق این نظام ارزی، قیمت هر اونس طلا 35 دلار تعیین شد و کشورهای حاضر در این کنفرانس، ارزش پول ملی خود را به دلار تعیین و تثبیت کردند. این نظام ارزی باعث شد تا دلار آمریکا به ارز پایه جهانی تبدیل شده و بانک های مرکزی با تزریق دلار یا جمع آوری آن از بازار، نرخ ارز را تثبیت کنند. در این نظام ارزی، کشورها نرخ ارزشان را در برابر دلار آمریکا ثابت نگاه می داشتند و دلار نیز معادل مقدار مشخص و ثابتی از طلا بود. به این ترتیب پول همه کشورها به صورت ضمنی به طلا میخکوب می شد.
این نظام پس از 25 سال (1971-1946) دچار فروپاشی شد؛ اما نظام ارزی ثابت، همچنان پابرجا ماند و بسیاری از کشورها ترجیح دادند آن را حفظ کنند. انگیزه اصلی برای حفظ نظام ارزی ثابت، براساس این باور بود که نرخ ارز ثابت می تواند تجارت و جریان سرمایه گذاری بین کشورها را از طریق کاهش نوسانات در قیمتهای نسبی و کاهش نااطمینانی تسهیل کند.
تولد ارز شناور؛ بررسی عوامل مؤثر در تغییر نظام ارزی آمریکا
در سالهای 1950 و 1960 مازاد ترازهای پرداخت آمریکا به کسری تبدیل شد. این یعنی آمریکا به سایر کشورهای جهان بدهکار بود و برای پرداخت این بدهی باید دلار چاپ می کرد. افزایش عرضه دلار آمریکا باعث می شد تا قیمت اونس طلا در برابر دلار آمریکا بالا رود. اما از آنجایی که قیمت طلا در برابر دلار آمریکا ثابت بود، سرمایه گذاران با ارائه دلارهای خود به بانک مرکزی آمریکا، طلای ارزان خریداری می کردند. این موضوع باعث خالی شدن ذخایر طلای بانک مرکزی آمریکا می شد. با وجود اینکه دولتها اجازه داشتند به طور دوره ای نرخ ارز را تغییر دهند، اما این نظام ارزی دیگر کارایی نداشت. در سال 1973 میلادی، رئیس جمهور آمریکا این کشور را از نظام ارزی ثابت با پایه طلا خارج کرد و نظام ارزی آمریکا به نظام ارزی شناور تغییر یافت که در آن نرخ ارز توسط بازار تعیین می شد. در این نظام، با افزایش تقاضا برای پول خارجی یا کاهش عرضه پول خارجی ، ارزش پول داخلی کاهش می یابد و با کاهش تقاضا برای پول خارجی یا افزایش عرضه پول خارجی، ارزش پول داخلی افزایش پیدا می کند.
نظام های ارزی با توجه به میزان و ماهیت دخالت دولت در بازارهای ارز، طیف گستردهای را شامل میشوند. در این راستا، نهادهای مالی و اقتصادی مختلفی از جمله سازمان همکاری اسلامی (OIC) و بانک جهانی اقدام به طبقه بندی انواع نظام های ارزی کرده اند که در ادامه به بررسی طبقه بندی انجام شده توسط این نهادها پرداخته شده است. اگرچه تفاوت های کمی در طبقه بندی نظامهای ارزی وجود دارد، اما هر یک از این نظام ها دارای اثرات متفاوتی بر انعطاف سیاستگذاری اقتصادی، هزینه تغییر سیاست ارزی و همچنین تصمیم گیری کارگزاران اقتصادی هستند.
جدول 1: طبقه بندی انواع نظام های ارزی میانی طبق گزارش بانک جهانی
| طبقه بندی اصلی | نظام ارزی | ویژگی های اصلی نظام ارزی |
| نظام ارزی میانی | شناور مدیریت شده | مقام پولی به طور فعال در بازار ارز مداخله می کند بدون اینکه از قبل مسیری برای نرخ ارز اعلام کرده باشد. مداخله می تواند به طور مستقیم یا غیرمستقیم از طریق تغییرات در نرخ بهره و غیره صورت گیرد. سیاست پولی نسبتاً آزادانه برای هدایت اقتصاد داخلی استفاده میشود. |
| دامنه وسیع خزنده | نرخ ارز در یک دامنه وسیع حول یک نرخ برابری مرکزی (که به طور دورهای با نرخ ثابت از قبل اعالم شده تعدیل می شود) حفظ می شود تا نرخ ارز، مؤثر و رقابتی باقی بماند. (یک قانون تعدیل رایج، خزیدن آینده نگر است. براساس تفاوت بین تورم هدفگذاری شده و تورم موردانتظار). این نظام ارزی، محدودیت هایی را بر سیاست پولی اعمال کرده و میزان استقلال سیاست پولی تابعی از وسعت دامنه تعیین شده است. یک نظام دامنه وسیع خزنده (مثلاً حدود 15-/+ درصد در اطراف نرخ برابری مرکزی)، انعطاف پذیری بیشتری را فراهم می کند و به یک نظام ارزی شناور نزدیکتر است. |
جدول2: طبقه بندی انواع نظام های ارزی میخکوب ملایم طبق گزارش بانک جهانی
| طبقه بندی اصلی | نظام ارزی | ویژگی های اصلی نظام ارزی |
| نظام ارزی میخکوب ملایم | دامنه باریک خزنده | نرخ ارز در یک دامنه باریک حول یک نرخ برابری مرکزی (که به طور دوره ای با نرخ ثابت از قبل اعلام شده تعدیل می شود)حفظ می شود تا نرخ ارز، مؤثر و رقابتی باقی بماند. یک قانون تعدیل رایج، خزیدن آینده نگر است( براساس تفاوت بین تورم هدف گذاری شده و تورم مورد انتظار در شرکای تجاری اصلی(بسته به وسعت دامنه، اختیار محدودی برای سیاست پولی وجود دارد. نظام ارزی دامنه باریک خزنده) سیستم برتون وودز و سیستم پولی اروپا قبل از 1992 میلادی را می توان با سایر نظام های ارزی ثابت کنار هم قرار داد. |
| میخکوب خزنده | نرخ ارز به صورت دوره ای و با توجه به مجموعه ای از شاخص ها تعدیل می شود. نرخ خزیدن میتواند در یک نرخ ثابت از قبل اعلام شده، مساوی یا کمتر از تفاوتهای تورمی برنامه ریزی شده قرار داده شود. یک نظام ارزی میخکوب خزنده معتبر، محدودیت هایی را بر سیاست پولی اعمال می کند. | |
| میخکوب در دامنه مشخص | نرخ ارز مجاز است در یک دامنه باریک حول یک نرخ ثابت مرکزی یا رسمی در نوسان باشد. نرخ مرکزی بر حسب یک ارز واحد یا سبدی از ارزها ثابت می شود. این نظام ارزی می تواند در نتیجه ترتیبات همکاری یا به صورت یک جانبه باشد. بسته به وسعت دامنه، درجات محدودی از اختیار سیاست پولی وجود دارد. | |
| میخکوب ثابت | نرخ ارز با نرخ ثابتی به یک ارز اصلی یا سبدی از ارزها میخکوب می شود. مقام پولی به طور نامحدود به میخکوب نرخ ارز متعهد نمی شود. زمانی که ناهماهنگی و ناهم ترازی باعث ناپایداری می شود، نرخ ارز میخکوب شده تعدیل می شود. مقام پولی آماده دفاع از میخکوب نرخ ارز از طریق مداخله مستقیم و سیاست پولی است. کارکردهای سنتی بانک مرکزی امکانپذیر است اما میزان اختیارات سیاست پولی محدود است. |
جدول3: طبقه بندی انواع نظام های ارزی میخکوب شدید طبق گزارش بانک جهانی
| طبقه بندی اصلی | نظام ارزی | ویژگی های اصلی نظام ارزی |
| نظام ارزی میخکوب شدید | کمیته های ارزی | نظام ارزی سخت گیرانه، توسط سیستم پولی و براساس تعهد قانونی مبنی بر مبادله ارز داخلی با ارز خارجی مشخص با نرخ ثابت، حمایت میشود. ارز داخلی فقط در مقابل ارز خارجی منتشر میشود. در این نظام ارزی، تقریباً هیچ فضایی برای سیاست پولی مستقل وجود ندارد. |
| دلاریزه کردن | در این نظام ارزی، ارز یک کشور دیگر به عنوان تنها ارز رایج و قانونی مورد استفاده قرار میگیرد (حذف پول ملی). در این نظام ارزی، استقلال پولی به طور کامل رها شده است و هیچ فضایی برای سیاست پولی مستقل وجود ندارد. | |
| اتحادیه پولی | کشور عضو یک اتحادیه ارزی است که در آن یک ارز قانونی مشترک بین تمام اعضای اتحادیه به اشتراک گذاشته می شود. در این نظام ارزی، استقلال پولی به طور کامل رها شده است و هیچ فضایی برای سیاست پولی مستقل وجود ندارد. |
تحولات نظام ارزی در اقتصاد ایران
بررسی تحولات نظام ارزی ایران از سال 1338 تاکنون حاکی از حرکت دائمی از سطحی از شناوری به سطحی از میخکوب و بالعکس بوده است. به طور کلی اقتصاد ایران طی این دوران 4 نوع نظام ارزی را تجربه کرده که در دوره های زمانی مختلف اتخاذ شده اند. جدول زیر تحولات نظام ارزی در ایران را به طور خلاصه نشان میدهد.
جدول4: روند تحولات نظام ارزی در اقتصاد ایران
| نظام ارزی برحسب قانون پولی و بانکی و برنامه توسعه | نظام ارزی برحسب عملکرد بانک مرکزی | دوران اجرا | ویژگی های مهم دوره |
| میخکوب شدید | میخکوب شدید | 1356-1338 | • دسترسی به درآمدهای دلاری برای حمایت از نرخ دلار اعلام شده • اختلاف محدود تورم داخلی و خارجی در اغلب سالهای دوره • وجود بازار دلار با ثبات تا پایان سال 1356 • نرخ دلار بازار آزاد از 76 ریال در ابتدای سال 1338 به 71 ریال در انتهای سال 1356 رسید و 6/6 درصد کاهش یافت. |
| میخکوب شدید | میخکوب خزنده | 1370-1357 | • محدودیت فروش دلار با نرخ رسمی و اعلام نرخ رقابتی 663 ریالی در سال 1368 • اختلاف قابل توجه تورم داخلی و خارج از کشور و فشار طبیعی بر افزایش نرخ دلار • تلاش سیاستگذار پولی برای حفظ نرخ دلار رسمی پایه در قیمت 71 ریال • افرایش دامنه اختلاف نرخ دلار در بازار موازی و نرخ رسمی • رانت جویی به واسطه عدم شفافیت جریان تجاری و تخصیص یارانه ضمنی دلار به صنایع • تقویت جریانات سفته بازانه به دلیل وجود نوسانات شدید در بازار دلار • تعدیل رو به بالای نرخ دلار در سالهای مختلف • نرخ دلار بازار آزاد از 71 ریال در ابتدای سال 1357 به 1447 ریال در انتهای سال 1370 رسید و معادل 1938 درصد رشد داشت |
| شناورمدیریت شده | شناورمدیریت شده | 1372-1371 | • یکسانسازی ناموفق ارزی در سال 1371 و بازگشت به نظام میخکوب به دلیل افزایش تورم حاصل از این سیاست • کاهش قیمت نفت •مشکل بازپرداخت بدهیهای سررسیده شده و معوقه ناشی از جنگ تحمیلی • نوسانات شدید نرخ دلار به طوری که نرخ دلار بازار آزاد از 1,447 ریال در ابتدای اسل 1371 به 2,452 ریال در انتهای سال 1372 رسید و نزدیک به 70 درصد رشد داشت. |
| نامعین | میخکوب خزنده | 1380-1373 | • محدودیت فروش دلار با نرخ رسمی • اختلاف قابل توجه تورم داخلی و خارج از کشور و فشار طبیعی بر افزایش نرخ دالر • تلاش سیاستگذار پولی برای حفظ نرخ دلار رسمی پا یه در قیمت 1750 ریال • افرایش دامنه اختلاف نرخ دلار در بازار آزاد و نرخ رسمی • رانت جویی به واسطه عدم شفافیت جریان تجاری و تخصیص یارانه ضمنی دلار به صنایع • تقویت جریانات سفته بازانه به دلیل وجود نوسانات زیاد در بازار دلار • تعدیل رو به بالای نرخ دلار در سالهای مختلف دوره • نرخ دلار بازار آزاد از 2452 ریال در ابتدای سال 1373 به 7996 ریال در انتهای سال 1380 رسید و تقریباً برابر با 226 درصد رشد را تجربه کرد. |
| شناور مدیریت شده | میخکوب خزنده | 1389-1381 | • اجرای موفق سیاست یکسان سازی نرخ دلار از سال 1381 تا سال 1389 • وجود درآمدهای نفتی قابل توجه برای حمایت از نرخ دلار هدف گذاری شده • نوسانات محدود نرخ دلار و تعدیل محدود آن علیرغم اختلاف قابل توجه تورم داخلی و خارجی تا سال 1389 • نرخ دلار بازار آزاد از 7996 ریال در ابتدای سال 1381 به 11068 ریال در انتهای سال 1389 رسید و نزدیک به 38 درصد افزایش یافت. |
| شناور مدیریت شده | میخکوب خزنده | 1396-1390 | • افزایش نرخ دلار به علت رشد نقدینگی و تورم در طول دوره • ایجاد بی ثباتی در بازار دلار در طول دوره • تقویت جریانات سفته بازانه به دلیل وجود نوسانات زیاد در بازار دلار • ایجاد شکاف بین نرخ دلار رسمی و نرخ دلار بازار آزاد • تعدیل رو به بالای نرخ دلار رسمی در طول دوره • نوسانات شدید نرخ دلار در بازار غیررسمی در طول دوره • نرخ دلار بازار آزاد از 11068 ریال در ابتدای سال 1390 به 48990 ریال در انتهای سال 1396 رسید و برابر با 343 درصد افزایش یافت |
| شناور مدیریت شده | چند نرخی ارز | 1401-1397 | • اعمال تحریم های شدیدتر و محدودیت های بانک های ایرانی در ارتباط با بانک های بین المللی و به تبع نقل وانتقال وجوه • ایجاد محدودیت های جدید در مسیرهای نقل و انتقالات دلاری کشور در دوبی، ترکیه و چین به دلایل مختلف اعم از قانون مالیات بر ارزش افزوده در دوبی • افزایش شدید خروج سرمایه به واسطه نااطمینانی در فضای اقتصادی کشور در طول دوره • افزایش رشد نقدینگی در طول دوره • افزایش فعالیت های سفته بازانه در بازار آزاد در طول دوره • نیاز به اعلام چندین نرخ دلار به منظور اولویت بندی مصارف دلاری به واسطه محدودیت های منابع دلاری • اعلام نرخ دلار ترجیحی 4200 تومانی با هدف حمایت از اقشار کم درآمد جامعه در اردیبهشت ماه سال 1397 و تخصیص دلار ترجیحی به 25 قلم کالای اساسی (نظیر گندم، جو، ذرت، کنجاله سویا، دانه های روغنی، ملزومات پزشکی، دارو و غیره) از مردادماه سال 1397 تا سال .1399 از سال 1399 تا سال 1400 به تدریج 25 قلم کالا به 5 قلم کالای اساسی)شامل (دانه های روغنی، کنجاله سویا، ذرت، گندم و جو) و تجهیزات پزشکی کاهش پیدا کرد • راهاندازی سامانه نظام یکپارچه معاملات ارزی کشور مرسوم به نیما با هدف: 1)تعیین واقعی نرخ دلار کشور براساس مکانیسم عرضه و تقاضا در راستای یکسان سازی نرخ دلار 2)ایجاد ثبات در بازار دلار کشور با برگشت دلار حاصل از صادرات توسط صادرکنندگان 3) راهاندازی مکانیسم شفاف و عملیاتی جهت معاملات دلاری و کاهش خطا و فساد 4) راه اندازی بستری عملیاتی جهت انجام فرآیند تسویه معامالت دلاری 5) تعیین و تثبیت هویت فعالان مجاز و واقعی بازار دلاری کشور و اعتباربخشی به آنها • قیمتگذاری صنایع بورسی با نرخ دلار نیمایی • امتناع صادرکنندگان به عرضه نرخ دلار در سامانه نیما به علت اختلاف نرخ دلار بازار آزاد و نرخ دلار سامانه نیما •تلاش دولت برای تشویق صادرکنندگان به عرضه دلار در سامانه نیما • شیوع بیماری کرونا در سال 1398 • افزایش نوسانات نرخ دلار • تصمیم دولت برای حذف نرخ دالر ترجیحی در خردادماه 1401 به واسطه جلوگیری از رانت و فساد • افزایش نرخ تورم در سال 1401 به واسطه حذف دالر ترجیحی • اعلام نرخ دلار 28500 تومانی در دیماه 1401 از سوی رییس بانک مرکزی وقت) محمدرضا فرزین( و تخصیص این دلار به واردات 5 قلم کالای اساسی و تجهیزات پزشکی به منظور کاهش آثار تورمی حذف دلار ترجیحی • تأسیس و راه اندازی مرکز مبادله دلار و طلا در بهمن ماه سال 1401 • تفکیک دو نوع محل معاملاتی برای پاسخگویی نیازهای دلاری پس از اعلام سیاست جدید بانک مرکزی) تأسیس مرکز مبادله دلار و طلا: ➢ تأمین دلار کالاهای اساسی و دلار نفتی در سامانه نیما ➢ تأمین دلار نیازهای خدمات (نظیر دلار دانشجویی، دلار مأموریت، دلار مسافرتی و غیره) در تالار حواله دلاری مرکز مبادله دلار و طلا • نرخ دلار بازار آزاد از 48990 ریال در ابتدای سال 1397 به 538000 ریال در انتهای سال 1401 رسید و برابر با 998 درصد افزایش یافت. |
با توجه به ویژگی های هر یک از نظام های ارزی که در جدول فوق بحث شد، این نتیجه حاصل می شود که به طور کلی اقتصاد ایران طی سالهای 1338-1401 با وقوع چهار دوره بحران ارزی و جهش نرخ دلار مواجه بوده است. که این دوره های زمانی را میتوان به صورت زیر طبقهبندی نمود:
- دوره زمانی 72- 1371
- دوره زمانی 91- 1390
- دوره زمانی 97- 1396
- دوره زمانی 1401- 1398
نمودار 1 روند تاریخی نرخ دلار رسمی و نرخ دلار بازار آزاد (غیررسمی) در دوره زمانی 1401 -1338 و نمودار 2 روند رشد نرخ دلار بازار آزاد را طی دوره زمانی 1401-1339 نشان می دهد. همانطور که ملاحظه میشود، تا وقوع اولین جهش ارزی نرخ دلار رسمی و غیررسمی اختلاف چندانی با هم ندارند و از اختلاف کمی برخوردار هستند تا اینکه اولین دوره جهش ارزی در سال های 1372-1371 به دلیل افزایش بدهی های ارزی کشور به سبب جنگ تحمیلی اتفاق افتاد. در این مدت نرخ دلار بازار آزاد از 1607 ریال در سال 1371 به 2452 ریال در سال 1372 رسید و معادل 53 درصد رشد یافت.
دومین دوران بحران ارزی در سالهای، 91-1390 سومین دوران بحران ارزی در سالهای 97-1396 و در نهایت چهارمین دوران بحران ارزی در سالهای1401-1398 به وقوع پیوست. افزایش شدید رشد نقدینگی و نرخ تورم در نتیجه سیاستهای پولی و بانکی نامناسب از عوامل افزایش نرخ دلار در این دوران محسوب می شود. از دیگر عوامل جهشهای نرخ دلار در سه بحران ارزی اخیر می توان به افزایش فعالیتهای سفتهبازانه، افزایش شدید خروج سرمایه به واسطه نااطمینانی در فضای اقتصادی کشور، محدودیتهای بانک های ایرانی در ارتباط با بانک های بینالمللی و به تبع نقل وانتقال وجوه اشاره کرد. همچنین ایجاد محدودیتهای جدید در مسیرهای نقل و انتقالات ارزی کشور در دوبی، ترکیه و چین که به دلایل مختلف اعم از قانون مالیات بر ارزش افزوده در دوبی وضع شد به محدود شدن ورود دلار در اقتصاد ایران منجر شده و انتقالات دلاری کشور را پرریسک تر و پرهزینهتر کرده بود. بنابراین مدیریت بازار دلار در آن دوران با مشکل جدی مواجه شد. در کنار تمام این عوامل، بروز بیماری همهگیری کرونا در سال 1398 و ادامه آن در سال 1399 به افزایش نرخ دلار دامن زد. بنابراین بخشی از افزایش شدید نرخ دلار ناشی از سیاستهای پولی و ارزی بعضاً نامناسب و بخشی از آن ناشی از تحریمها و بیماری همهگیری کرونا در این دوران بوده که محدودیت عرضه دلار را به بار آورده است. رشد نرخ دلار در سالهای 1391 ،1397، 1399 و 1401 به ترتیب معادل ،78 ،163 61 و 105 درصد بوده است.
در جدول 5 به طور خلاصه به بررسی روند تحولات نظامهای ارزی در ایران از سال 1338 تا 1401 پرداخته شده است که در ادامه به طور کامل تشریح شدهاند. به طور خلاصه، روند تغییرات نرخ دلار بازار آزاد در هر یک از دورههای مورد بررسی در سیر تحولات نظام ارزی به شرح جدول زیر است:
جدول 5: تغییرات نرخ دلار بازار آزاد در هر یک از دوره های مورد بررسی در سیر تحولات نظام ارزی
| دوره زمانی | نظام ارزی | نرخ دلار(ریال) | تغییر(درصد) |
| از ابتدای 1338 تا انتهای 1356 | برحسب عملکرد: میخکوب شدید برحسب قانون: میخکوب شدید | آزاد: از 76 به 71 رسمی: از 76 به 7 | -6/6 -6/6 |
| از ابتدای 1357 تا انتهای 1370 | برحسب عملکرد: میخکوب خزنده برحسب قانون: میخکوب شدید | آزاد: از 71 به 1447 رسمی: از 71 به 68 | 1938 4.2- |
| ز ابتدای 1371 تا انتهای 1372 | برحسب عملکرد: شناورمدیریت شده برحسب قانون: شناورمدیریت شده | آزاد: از 1,447 به 2452 رسمی: از 68 به 1653 | 69.5 2330.9 |
| از ابتدای 1373 تا انتهای 1380 | برحسب عملکرد: میخکوب خزنده برحسب قانون: نامعین | آزاد: از 2452 به 7996 رسمی: از 1653 به 1755 | 226.1 6.2 |
| از ابتدای 1381 تا انتهای 1389 | برحسب عملکرد: میخکوب خزنده برحسب قانون: شناورمدیریت شده | آزاد: از 7996 به 11068 رسمی: از 1755 به 10339 | 38.4 489.1 |
| از ابتدای 1390 تا انتهای 1396 | برحسب عملکرد: میخکوب خزنده برحسب قانون: شناورمدیریت شده | آزاد: از 11068 به 48990 رسمی: از 10339 به 34214 | 342.6 230.9 |
| از ابتدای 1397 تا انتهای 1401 | برحسب عملکرد: چند نرخی برحسب قانون: شناورمدیریت شده | آزاد: از 48990 به 538000 رسمی: از 34214 به 285000 | 998.2 733 |
منبع: بانک مرکزی و شبکه اطلاعرسانی طلا، سکه و ارز
نظام ارزی میخکوب شدید برحسب قانون پولی و بانکی و عملکرد بانک مرکزی (1356-1338)
پیش از پیروزی انقلاب اسلامی، نظام ارزی حاکم بر کشور براساس قوانین پولی و بانکی، نظام ارزی میخکوب شدید بود. با این حال کنترل و نظارت دولتی، سهمیهبندی ارزی و تعیین اولویتهای کشور برای مصارف ارزی تا سال 1352 ادامه داشت. در سال 1353 قیمت نفت در بازارهای جهانی به طور قابل ملاحظهای افزایش یافت. با افزایش درآمدهای ارزی حاصل از صادرات نفت، سهمیهبندی ارزی (با حفظ نظام ارزی ثابت) حذف گردید و تحت این شرایط نظام ارزی میخکوب شدید در آن دوران تا زمان انقلاب اسلامی به حیات خود ادامه داد. طی دوره سال 1338 تا پایان سال 1356 نرخ دلار رسمی برابر با نرخ دلار غیررسمی بود. براساس آمار بانک مرکزی نرخ دلار بازار آزاد از 76 ریال در ابتدای سال 1338 به 71 ریال در انتهای سال 1356 رسید و 6/6 درصد کاهش یافت.
نظام ارزی میخکوب شدید برحسب قانون پولی و بانکی و نظام میخکوب خزنده برحسب عملکرد بانک مرکزی (1370 -1357)
پس از پیروزی انقلاب اسلامی در سال ،1357 نظام ارزی کشور برحسب طبقهبندی رسمی در قانون پولی و بانکی سال 1352 همچنان نظام ارزی میخکوب شدید (ثابت) بود، امـا بـا شکلگیری جو فرار سرمایه در آن دوران، بانک مرکزی ناچار شد به منظور مهار و کنترل این جریان، سیاستهایی را به اجرا درآورد. از طرفی، با شروع جنگ تحمیلی ، کاهش امکان صادرات نفت، افزایش تقاضا برای واردات و کاهش قیمت نفت در بازارهای جهانی ، درآمدهای ارزی کشور با محدودیتهای زیادی مواجه شد. همچنین اتخاذ سیاست جانشینی واردات که از یک دهه پیش از پیروزی انقلاب آغاز شده بود، نیاز صنایع با ظرفیت بالای تولید که عمده تجهیزات آنها وارداتی بود را به درآمدهای ارزی افزایش داد. از سوی دیگر واردات کالاهای اساسی مورد نیاز جامعه و همچنین هزینههای عمرانی طرحهای توسعهای نیز نیازمند دسترسی به منابع ارزی بود. علاوه بر این از آنجا که بخش عمده درآمدهای ارزی کشور از صادرات نفت حاصل میشد، نوسانات قیمت نفت، درآمدهای ارزی کشور را به شدت تحت تأثیر قرار داد. بنابراین محدودیت در درآمدهای ارزی کشور موجب شد تا دولت برای حمایت از نرخ دلار اعلامی در چارچوب نظام میخکوب شدید با مشکلات جدی تری مواجه شود. به رغم تلاش دولت برای حفظ نرخ دلار اعلامی، به دلیل فشار تقاضای دلار در کنار محدودیتهای دلاری ، بانک مرکزی ناگزیر شد که نرخ دلار رسمی را در ادوار مختلف براساس یک مسیر هدفگذاری شده رو به بالا تعدیل نماید و عملاً مدیریت نرخ دلار را به شکل نظام ارزی میخکوب خزنده به انجام برساند. همچنین با توجه به محدود بودن درآمدهای ارزی کشور، کانالیزه کردن و تخصیص بهینه این منابع اهمیت فراوانی داشت. درنتیجه بانک مرکزی ناگزیر بود به منظور تخصیص منابع ارزی به مصارف گوناگون، چندین نرخ دلار را اعلام نماید. براساس آمار بانک مرکزی نرخ دلار بازار آزاد از 71 ریال در ابتدای سال 1357 به 1447 ریال در انتهای سال 1370 رسید و معادل 1938 درصد رشد داشت.
نظام ارزی شناور مدیریت شده برحسب قانون پولی و بانکی و عملکرد بانک مرکزی (1372-1371 )
اجرای سیاست چند نرخی ارز زمانی که کشور با شرایط بحران و محدودیت منابع ارزی مواجه بود، کاملاً قابل توجیه بود، اما این نظام در اجرا با مشکلات مهمی چون گسترش دامنه رانتها و مفاسد اقتصادی و ناکارآمدی در دلار تخصیصی به مصارف تعیین شده مواجه بود. با توجه به مشکلات و معایب نظام چند نرخی ارز، پس از جنگ تحمیلی و بازسازی اولیه اقتصاد کشور، یکسانسازی نرخ ارز جزو اولویتهای تحول اقتصادی دولت قرار گرفت؛ بنابراین سیاست یکسانسازی نرخ ارز نخستین بار در سال 1371 دنبال شد.
با این حال این سیاست به دلیل افزایش تورم ناشی از آن، کاهش قیمت نفت، مشکل بازپرداخت بدهیهای خارجی سررسید شده و معوقه و نوسانات شدید نرخ دلار و همچنین به دلیل اینکه هماهنگیها و الزامات مورد نیاز در تمام سیاستهای کشور صورت نگرفته بود، با شکست مواجه شد. آثار تورمی ناشی از سیاست یکسانسازی نرخ ارز در سال ،1371 افزایش نرخ دلار در بازار آزاد را در پی داشت. آمارهای بانک مرکزی نشان میدهد که نرخ دلار بازار آزاد از1447 ریال در ابتدای سال 1371 به 2452 ریال در انتهای سال 1372 رسید و نزدیک به 70 درصد رشد داشت.
نظام ارزی میخکوب خزنده برحسب عملکرد بانک مرکزی (1380 -1373)
شکست سیاست یکسانسازی نرخ ارز در سال 1371 که در بخش قبل بیان شد ، دولت را وادار کرد که برای ثبات بازار دلار و محیط کلان اقتصادی، مقررات و کنترلهای ارزی شدیدی را مجدداً برقرار نماید به طوری که معاملات بازار غیر رسمی دلار در سال 1374 غیر قانونی اعلام شد، پیمانسپاری دلاری در دستور کار قرار گرفت و دامنه مقررات تخصیصی دلار افزایش یافت. بنابراین در این دوران بازگشت به نظام میخکوب خزنده اتفاق افتاد. در این سالها نیز همچون سالهای (1370-1357) دولت ناگزیر بود به دلیل محدودیت منابع ارزی در دسترس نسبت به اولویتبندی مصارف ارزی اقدام نماید ضمن آنکه در مقاطع ی نرخ دلار رسمی را با توجه به افزایش دامنه اختلاف آن با بازار غیررسمی تعدیل کرد با این حال با بهبود وضعیت درآمدهای نفتی در سالهای پایانی برنامه دوم توسعه و تعیین تکلیف بدهی های خارجی طبق جدول زمانبندی شده، مجدداً موضوع یکسانسازی و شناورسازی نرخ ارز مدنظر قرار گرفت اما در این دوران اجرا نشد. براساس آمار بانک مرکزی نرخ دلار بازار آزاد از 2452 ریال در ابتدای سال 1373 به 7996 ریال در انتهای سال 1380 رسید و تقریباً برابر با 226 درصد رشد را تجربه کرد.
نظام ارزی شناور مدیریت شده برحسب قانون پولی و بانکی و نظام میخکوب خزنده برحسب عملکرد بانک مرکزی(1389-1381)
با توجه به اهمیت یکسانسازی نرخ ارز، این سیاست مجدداً در سال 1381 مورد توجه قرار گرفت و انواع نرخ های حمایتی، رقابتی و … لغو شد. در چارچوب قانون برنامه چهارم و پنجم توسعه نیز نظام ارزی ایران، شناور مدیریت شده اعلام گردید. اجرای سیاست یکسانسازی نرخ ارز موجب کاهش فاصله شدید نرخ های دلار آزاد و رسمی به میزان قابل توجهی گردید و ثبات نسبی در بازار دلار را فراهم آورد. در این دوران به رغم اعلام رسمی نظام ارزی شناور مدیریت شده در برنامههای چهارم و پنجم توسعه، لیکن به علت ترس از نوسانات بازار، نرخ دلار عملاً براساس نظام ارزی میخکوب خزنده اداره شد. طی این دوره، وجود درآمدهای دلاری حاصل از صادرات نفت، حمایت از نرخهای هدف گذاری شده را پشتیبانی کرد که این روند با نظام دلاری میخکوب خزنده مطابقت داشت. طی این دوره ارزش پول ملی رو به تقویت گذاشت و از زمان اجرای طرح یکسانسازی نرخ دلار در سال 1381 تا سال 1389 در بازار دلار تفاوت چندانی میان نرخ رسمی و غیررسمی دلار مشاهده نشد. براساس آمار بانک مرکزی، نرخ دلار بازار آزاد از 7996 ریال در ابتدای سال 1381 به 11068 ریال در انتهای سال 1389 رسید و نزدیک به 38 درصد افزایش یافت.
نویسندگان: رعنا عباسقلی نژاد و کامران سلمانی قرایی
منبع: شماره 104 نشریه بورس امروز– اسفند 1403
