تحلیلی بر میزان جذب سرمایه و تأمین منابع مالی در بازار سرمایه

«سرعت و میزان جذب سرمایه و تأمین منابع مالی به دوره های رشد و نزول بازار، حجم معاملات، نقدینگی موجود در بازار، نقدشوندگی سهم و زمان‌بندی شرکت برای عرضه سهام بستگی دارد که برای اجرایی شدن این روش افزایش سرمایه به تغییراتی در قوانین و مقررات فعلی نیاز است. » این مقدمه ای از یادداشت محمد مهدی مومن زاده مدیرعامل شرکت سرمایه گذاری سامان مجد است که مشروح آن را در ادامه می خوانید:

مقدمه ای درباره افزایش سرمایه

شرکت‌ها اغلب به دنبال متداول‌ترین شیوۀ تأمین منابع مالی در کشور، یعنی افزایش سرمایه هستند. اگرچه از نظر ادبیات مالی، این تأمین مالی گران‌تر از سایر شیوه‌های تأمین مالی است، با این حال، به دلیل عدم پیچیدگی در اجرا و دسترسی ساده‌تر، به سایر شیوه‌های تأمین مالی ترجیح داده می‌شود. در برخی از موارد به دلیل مسائل درون سازمانی و برون سازمانی، نظم جریانات نقدی فعلی و آتی شرکت دستخوش تغییر می گردد و انجام افزایش سرمایه برای رفع این چالش صورت می پذیرد.

عدم توجه به مسائل مالی در ادارۀ شرکت‌ها، ضعف مدیریت، عدم وجود سود با کیفیت، تخصیص نامناسب منابع مالی در شرکت ها و تغییرات متغیرهای اقتصادی از جمله نرخ ارز از دلایل تأثیرگذار بر انضباط مالی شرکت هاست که در نهایت می تواند محرک مهمی برای تصمیم گیری در خصوص افزایش سرمایه محسوب شود.

افزایش سرمایه یکی از روش های مهم و سنتی تأمین مالی شرکت ها به حساب می آید که رویه های انجام آن، در طول 50 سال گذشته تغییر چندانی نداشته است. تغییر در رویه های فعلی افزایش سرمایه می تواند در راستای اهدافی چون اجرای طرح های توسعه، اصلاح ساختار مالی، تأمین سرمایه در گردش و مشارکت در افزایش سرمایة شرکت های سرمایه پذیر به شرکت ها کمک کند. افزایش سرمایه به روش عرضة سهام به قیمت بازار می تواند یکی از کارآمدترین روش‌های جذب نقدینگی برای شرکت‌های سهامی عام باشد که تاکنون در کشور ما مغفول مانده است.

این روش افزایش سرمایه براي اولين بار معرفی و روش اجرای آن تبیین می گردد. در این روش افزایش سرمایه، با تأثیر حداقلی بر بازار، انعطاف پذیری بیشتر، هزینه کمتر و سرعت بالاتر در تأمین منابع مالی، از بازار ثانویه به شکلی مطلوب در راستای توسعه بازار اولیه استفاده می شود.

بررسی های مختلف نشان می دهد بنگاه های ایرانی با کمبود نقدینگی رو به رو هستند. بررسی اطلاعات مالی سال جاری شرکت ها نشان می دهد در کنار افزایش میزان سود در نیمه اول سال 1400، تداوم روند کاهشی نسبت تقسیم سود نیز اتفاق مهم دیگری بوده که رخ داده است. نسبت تقسیم سود در نیمه اول سال 1400 تنها معادل 52 درصد بوده که کمترین میزان طی سال‌های اخیر است و به این ترتیب شرکت‌ها اقدام به نگهداری و عدم توزیع حدود 198 هزار میلیارد تومان از سود خود نموده‌اند.

این موضوع به معنای دسترسی شرکت‌ها به حجم قابل ملاحظه‌ای از منابع ارزان قیمت است. اما از سوی دیگر نشان می دهد شرکت ها به دلیل پیش بینی مسائل مالی و نقدینگی نسبت تقسیم سود را برای اجرای طرح ها و تأمین سرمایه در گردش کاهش داده اند. لازم به ذکر است که در سال 1399 شرکت‌ها تنها حدود 90 هزار میلیارد تومان از سود خود را توزیع ننموده و نزد خود نگاه داشته بودند. این موضوعات نشان می دهد که ارائه راهکارهایی برای تأمین منابع مالی بنگاه ها یکی از مسائل مهم و ضروری در بازار سرمایه است.

آسیب شناسی روش های سرمایه گذاری

همچنین تجربه نشان می دهد روش های فعلی افزایش سرمایه در بازار سرمایه نیاز به آسیب شناسی دارد تا به صورت کارا و مؤثر بتوانند منابع مالی را به بنگاه هدایت کنند.

طی چند دهه گذشته، روش‌های جایگزینی برای تأمین مالی پدید آمده است که به شرکت‌های سهامی عام کمک می‌کند با سرعت بیشتری افزایش سرمایه بدهند و نسبت به تأمین منابع مالی اقدام کنند. یکی از این روش‌‌ها، افزایش سرمایه از طریق «عرضة عمومی در بازار» یا «عرضة سهام به قیمت بازار» است. این روش در دهة ۱۹۸۰و توسط شرکت‌های خدمات آب و برق پدید آمد که به‌دنبال روشی مستمر برای افزایش سرمایه بودند. از آن زمان تاکنون، شرکت‌ها در طیف وسیع‌تری از صنایع و با سرمايه های بزرگ و کوچک، از این روش افزایش سرمایه استفاده کرده­اند. در ریزش بازار در سال ۲۰۰۸، تعداد شرکت‌هایی که در پی تأمین مالی از طریق ATM ها بودند به‌شکل خیره‌کننده‌ای افزایش یافت. همچنین شرایط فعلی جهان و بیماری همه گیر موجود سبب شده شرکت‌هایی که به دلیل محدودیت‌های نقدینگی و سرمایه مجبور به جذب سرمایه بیشتر شده‌اند برای اجرای برنامه های خود از روش افزایش سرمایه عرضة سهام به قیمت بازار استفاده کنند.

اصطلاح «عرضة عمومی در بازار» معادل اصطلاح انگلیسی ATM است که خود آن مخفف At the market در عبارت At the market offering (عرضة عمومی در بازار) است. در این ارائه به جای «عرضه عمومی در بازار» از عبارت «عرضه سهام به قیمت بازار» استفاده شده که به نظر بهتر می تواند مفهوم این روش افزایش سرمایه را منتقل کند.

در «افزایش سرمایه به روش عرضة سهام به قیمت بازار»، شرکت های ثبت شده نزد سازمان بورس و اوراق بهادار، سهام منتشرة جدید را به‌تدریج از طریق یک نماینده فروش (مثل کارگزارن، بازارگردانان و شرکت­های تأمین سرمایه) و به قیمت بازار به معامله‌گران موجود می‌فروشند. برخلاف عرضة سهام در روشی مثل افزایش سرمایه به شیوه صرف سهام با سلب حق تقدم، که تعداد ثابتی سهم به یک‌باره و با قیمتی ثابت فروخته می‌شود، سهام در عرضة ATM به‌تدریج و با قیمت‌های حاکم در بازار (قیمت متغیر) به‌ فروش می‌رسد و به عبارتی، «فروش در خلال بازار» انجام می‌شود.

کارآمدترین روش های جذب سرمایه

این روش یکی از کارآمدترین روش‌های جذب سرمایه برای شرکت‌های سهامی عام محسوب می شود. هریک از شرکت‌های سهامی عام که شرایط لازم برای فروش سهام را داشته باشند می‌توانند سهام جدید خود را در دوره زمانی مشخص و به واسطه‌ نماینده‌ فروش در بازارهای معاملاتی بورس و فرابورس به فروش برسانند و نسبت به تأمین منابع مالی در طی یک مدت زمانی مشخص اقدام نمایند.

پیشنهاد می شود افزایش سرمایه به روش عرضة سهام به قیمت بازار با درصدهای پایین و حداکثر تا 3 درصد ارزش بازار شرکت ها صورت پذیرد. به عنوان نمونه برای تأمین مالی یک شرکت بورسی یا فرابورسی مثلا یک شرکت فولادی، پتروشیمی یا پالایشگاهی حداکثر به اندازه 3 درصد ارزش بازار شرکت، نسبت به انتشار سهام به قیمت بازار و در طول یک دوره مشخص اقدام شود. قابل ذکر اینکه 3 درصد ارزش بازار شرکت ها، رقم قابل توجهی است و منابع چشمگیری را به شرکت ها تزریق می کند.

افزایش سرمایه به روش عرضع سهام به قیمت بازار، یکی از بهترین راه های استفاده از بازار ثانویه برای انتقال منابع به بازار اولیه است و نقدشوندگی، حجم معاملات و عملکرد سهام در بازار ثانویه در موفقیت ناشران برای استفاده از این نوع افزایش سرمایه اثر مهمی دارد. با این روش می توان با جذب منابع مالی، وجوه را به سمت تولید، اصلاح ساختار مالی و اجرای طرح های توسعه هدایت کرد. در این روش ناشران می‌توانند به سرعت سرمایۀ مورد نیاز خود را با فروش سهام جدیدالانتشار از طریق جریان معاملاتی طبیعی بازار جذب کنند به عبارتی سهام را می‌توانند بدون تأثیر چشمگیر بر قیمت سهم در بازار به صورت «قطره‌چکانی» عرضه کنند.

در کنار حالت عادی این نوع افزایش سرمایه به عنوان یک روش دیگر، سهامداران بالاتر از 5 درصد ناشر یا صندوق های بازارگردانی ناشر می‌توانند اوراق بهادار خود را از طریق عرضۀ عمومی در بازار به قیمت جاری بازار بفروشند و وجوه حاصل از آن را در اختیار ناشر قرار دهند. ناشر نیز سهام جدید ناشی از افزایش سرمایه را به قیمت میانگین فروش سهامدار یادشده برای او صادر نماید. بدیهی است برای شروع این فرآیند بایستی مجوز افزایش سرمایه اخذ شود و روش انجام کار در مدارک و مستندات افزایش سرمایه توضیح داده شود.

مزیت این روش صرفه جویی در زمان تزریق نقدینگی به شرکت است و یکی از ایرادات احتمالی آن شناسایی سود توسط سهامدار و افزایش بهای تمام شده سرمایه گذاری های سهامدار است. این موضوع برای سهامداران عمده و صندوق های بازار گردانی می تواند حائز اهمیت نباشد.

در این نوع از افزایش سرمایه، قیمت بازگشایی سهام پس از جلسه مجمع فوق العاده یا جلسه هیأت مدیره با موضوع افزایش سرمایه، تغییری نخواهد کرد و عملا قیمت تئوریک پس از بازگشایی نماد با قیمت قبل از این جلسات تفاوت چندانی نخواهد داشت، (به دلیل درصد پایین افزایش سرمایه) از این رو نیازی به متعهد پذیره نویسی وجود نخواهد داشت.

عوامل تاثیرگذار در میزان جذب سرمایه

سرعت و میزان جذب سرمایه و تأمین منابع مالی به دوره های رشد و نزول بازار، حجم معاملات، نقدینگی موجود در بازار، نقدشوندگی سهم و زمان‌بندی شرکت برای عرضه سهام بستگی دارد.

برای اجرایی شدن این روش افزایش سرمایه به تغییراتی در قوانین و مقررات فعلی نیاز داریم. می توان بررسی نمود با توجه به اینکه پیشنهاد شده درخواست های افزایش سرمایه در حدود حداکثر 3 درصد ارزش بازار فعلی شرکت مورد پذیرش قرار گیرد، آیا نیازی به برگزاری مجمع عمومی فوق العاده برای تصویب افزایش سرمایه وجود دارد یا خیر و یا اینکه راهکارهایی همچون دریافت نامه کتبی از سهامداران بالای 20 درصد یا سهامداران عمده و نهادی کفایت می کند.

شرکت بایستی عواید حاصله از اضافه ارزش سهم فروخته‌شده را به اندوخته منتقل سازد و توزيع نقدي اندوخته صرف سهام بين صاحبان سهام سابق يا اعطای سهام جدیـد بـه صاحبان سهام سابق یا كاهش سرمايه بعد از افزايش سرمايه به روش عرضة سهام به قیمت بازار، مگر به موجب احکام قضایی، ممنوع گردد. افزایش سرمایه به روش عرضة سهام به قیمت بازار، با سلب حق تقدم از سهامداران همراه نیست و عرضه آن به سهامداران فعلی و جدید به صورت بلوکی نیز مورد تأیید و تأکید است.

شرکت می تواند به اندازه 50 درصد میانگین حجم معاملات در 3 ماه گذشته ضرب در 60 روز را به عنوان سهام قابل عرضه برای افزایش سرمایه در نظر گیرد. مشروط بر اینکه این تعداد سهام از 3 درصد کل سهام شرکت قبل از افزایش سرمایه بیشتر نشود. پیشنهاد می شود آخرین محاسبات برای تعیین تعداد سهام قابل عرضه برای افزایش سرمایه توسط سازمان بورس و اوراق بهادار انجام گیرد و روزهای نهایی منتهی به تاریخ مجوز سازمان برای این منظور مورد توجه قرار گیرد.

ناشرانی که سهام آن ها از نقدشوندگی پایین برخوردار هستند، نمی توانند در این برنامه ها موفقیت لازم را کسب کنند. همچنین قيمت عرضه عمومي نمي تواند كمتر از ارزش اسمي هر سهم باشد.