کارنامۀ موفق بازار سرمایه در تامین مالی/ آمادگی بازار سرمایه برای کمک به بازار پول

در شرایط اقتصادی امروز، دغدغه بسیاری از بنگاه‌های اقتصادی تامین مالی برای پروژه‌های در دست اجرای آنها است. نبود منابع مالی کافی سرمایه‌گذاری‌های آنها را تحت تاثیر قرار داده و مانع از توسعه و پیشرفت آنها شده است. در این میان مسیرهای متعددی برای تامین مالی بنگاه‌ها در کشور تعریف شده است که یکی از آنها بازار سرمایه است. از جمله مزایای این بازار برای تامین سرمایه، سادگی، سرعت و هزینه اندک آن است و بازار سرمایه توانسته کارنامه¬ای موفق در این زمینه ارائه دهد.

در این زمینه با غلامرضا ابوترابی مدیر عامل شرکت مدیریت دارایی مرکزی بازار سرمایه به گفتگو نشسته و چالش ها و نیازهای این بخش از بازار سرمایه را بررسی کرده ایم. وی بر این باور است که بازار پول به تنهایی نمی تواند نیاز تامین مالی را تامین کند و در این زمینه بازار سرمایه می تواند به بازار پول کمک کند. او تاکید دارد که فرهنگ سازی و آشنایی عموم با توانمندی های بازار سرمایه می تواند در اقتصاد کشور بسیار موثر باشد. مشروح این گفت و گو در ذیل آمده است که با هم می خوانیم:

پیش بینی شما از روند بازار سرمایه در تامین مالی در سال آینده چگونه است؟

امروزه با توجه به کاهش نرخ سود بانکی و بالابودن نرخ سود اوراق نسبت به سود بانکی، شاهد استقبال بیشتر سرمایه گذاران نسبت به اوراق بهادار اسلامی هستیم، به طوری که این امر می تواند سرمایه های عظیم ملت را تجمیع کرده و به رونق تولید ملی بینجامد. در حقیقت، گسترش بازار بدهی در ذات خود منجر به توسعه بازار سرمایه و نظام تامین مالی می گردد. همچنین عمق دادن به بازار بدهی، تقویت ابزارهای سیاست پولی را نیز به همراه دارد. ابزارهای بازار سرمایه به مرور زمان به بازار معرفی شده اند؛ برای مثال در ابتدا این ابزارها با اوراق اجاره آغاز و به اوراق مرابحه، استصناع، خرید دین و… منتهی شده است. به طوریکه در پایان سال مالی ۹۷ تقریباً ۱۲هزار و ۷۰۰ میلیارد تومان در حوزه ابزارهای مالی اسلامی (صکوک)، برای شرکتهای مختلف تامین مالی کرده ایم. بنابراین می توان گفت رفته رفته شناخت سرمایه¬گذاران و دیگر ارکان بازار سرمایه با ابزارهای تامین مالی بیشتر شده و فرهنگ سازی در این رابطه نقش اساسی ایفا می کند.

عمدتا نرخ اوراق منتشره چند درصد بوده است؟

بر اساس مصوبات بازار سرمایه، نرخ ها نمی تواند بیش از ۳ درصد از نرخ پرداختی در بازار پول بیشتر شود، در حال حاضر نرخ اسمی صکوک موجود در بازار سرمایه بین ۱۶تا ۱۹ است. آشنایی هرچه بیشتر شرکت ها با این حوزه به توسعه این بازار کمک می¬کند. ضمن آنکه بازار پول هم دیگر به تنهایی نمی تواند بار تامین مالی کلیه صنایع را بر دوش بکشد.

تضامین موجود در انتشار اوراق صکوک از جمله موضوعاتی است که بنگاه ها نسبت به انتشار آنها در بازار سرمایه بدان انتقاد دارند آیا راهکاری برای تسهیل انتشار اوراق در بخش تضامین وجود دارد؟

در موضوع تضمین، وضعیت بانی از اهمیت ویژه ای برخوردار است. بانی یا متقاضیان تامین مالی اگر وضعیت خوبی از لحاظ صورتهای مالی و بخصوص صورت جریان وجه نقد داشته باشند، می-توانند ضامن بهتری با نرخ های جذاب تری پیدا کنند. بنابراین اگر شرکتی از وضعیت مناسب سودآوری برخوردار باشد که بتواند اقساط را به موقع پرداخت کند قطعاً شرکتهای تضمین¬کننده و بانکها آمادگی لازم را برای ضمانت این اوراق خواهند داشت.

به نظر می رسد که شرکتها باید با شیوه های جدید ضمانت همچون توثیق سهام آشنا شوند؛ یعنی در کنار دریافت تضامین از بانک ها، بیمه ها و شرکت های سرمایه گذاری، می توانند سهام را نیز به به عنوان تضمین اوراق ارائه دهند. این موضوع در شستا که سهام تاپیکو را وثیقه قرار داد، پیاده شده است.

عموما بانک¬ها و موسسات مالی و اعتباری جهت پذیرش ضمانت اوراق، همزمان با مطالبه کارمزد ضمانت از ناشر/بانی، نسبت به اخذ تنخواه اقدام می نمایند که این امر منجر به افزایش هزینه موثر تامین مالی برای ناشر/بانی می¬گردد. به دلیل اینکه در کشورمان، بحث رتبه بندی اوراق به صورت جدی دنبال نشده است؛ و از سوی دیگر شرکت¬هایی که صکوک منتشر می کنند ملزم به پوشش ریسک بوده و هنوز در بازار، فرهنگ ریسک کم متناسب با سود کم جا نیفتاده است، همه اوراق تقریبا ریسک یکسانی داشته و جذابیت لازم را کسب نمی¬کنند. لذا برای کاهش هزینه های انتشار صکوک و سوق دادن متقاضیان تامین مالی به سمت این بازار، لازم است به این سمت برویم که تا حد امکان ارکان انتشار صکوک مانند رکن ضامن، بازارگردان، متعهد پذیره نویس و سایر ارکان، اصلاح شده و برخی از ریسک ها را به عهده سرمایه گذار قرار دهیم و اگر سرمایه گذار به دنبال اوراق عاری از ریسک باشد، از ابزارهای پوشش ریسکی که لازم است طراحی شود، استفاده نماید.

با توجه به افزایش تورم در کشور و حرکت نقدینگی به سمت بازارهای مالی از جمله ارز، سکه، طلا، مسکن و خودرو تا چه میزان ابزارهای موجود در بازار سرمایه توانستند بخشی از این نقدینگی را جذب این بازار کنند؟
به نظر می رسد، با توجه به تلاطم های چند ماه اخیر و عدم ثبات در بازارهای موازی همچون بازار طلا، ارز، مسکن و خودرو، بخشی از سرمایه گذاران، منابع مالی خود را به بازار بورس که با خود ثبات و ایجاد اشتغال پایدار حاصل از سرمایه گذاری در صنایع مولد را به همراه دارد، منتقل کرده اند و همین عامل، سبب رونق بازار بورس و رشد شاخص در چند هفته اخیر شده است. به عنوان مثال در مورد اسناد خزانه اسلامی زمانی که بانک مرکزی سود سپرده بانکی و سود سپرده روز شمار را کاهش داد بخشی از این وجوه به بازار سرمایه برای خرید این اسناد منتقل شد. بخشی دیگر نیز از طریق خرید صکوک که در دست صندوق هاست، جذب شد.

با توجه به اینکه نسبت مخاطره به بازده در بازارهای جایگزین بازار بورس همچون سکه، ارز و مسکن بالا رفته و تلاطم های پیش بینی نشده-ای را در آن بازارها شاهد هستیم. معامله گران آن بازارها به دنبال گزینه دیگری با ریسک کمتر و سود بیشتر هستند که به طور قطع آن گزینه می تواند بازار بورس باشد. البته سهامداران و سرمایه-گذاران باید توجه داشته باشند که این رشد قیمت سهام باید متناسب با واقعیت ها و ارزش ذاتی سهام شرکتها باشد و به یک رشد حبابی قیمت سهام تبدیل نشود. چرا که شاخص بورس که قطب نمای اقتصادی کشور است باید با شرایط اقتصادی کشور منطبق باشد.

اینکه بگویم در این زمینه بازار سرمایه توانسته کاملا موفق ظاهر شود، حرف درستی نیست اما بازار سرمایه در این زمینه بی تاثیر نبوده و توانسته در بخشهای مختلف عملکرد خوبی داشته باشد. اگر بازار سرمایه نبود قطعاً همه این وجوه در بازار سکه و ارز و بخشی هم در بازار مسکن جای می گرفت. اما بازار سرمایه با جذب بخشی از این نقدینگی توانست اثر گذار باشد. اگر بازار سرمایه این اقدام را انجام نمی داد شاید اکنون قیمتهای این بازارها به مراتب بیشتر بود و وجوه بیشتری جذب آنها می شد.

بازار سرمایه ایران از نظر انتشار صکوک به کدامیک از بازارهای مالی در کشور نزدیک است؟

صکوک از جمله ابزارهای بازار بدهی بوده که به منظور تامین مالی پروژه ها و بنگاه ها مورد استفاده قرار می گیرد. در حقیقت بازار بدهی یکی از مهمترین و موثرترین بخش های نظام اقتصادی و مالی است که در آن انواع اوراق با سررسیدهای مختلف مبادله می شود. می توان گفت بازار بدهی محیطی امن و مطمئن برای اتخاذ سیاست های پولی و مالی بوده و ابزارهای مختلفی در این بازار مورد معامله قرار می گیرند؛ بنابراین این بازار به کشف قیمت و هدایت منابع مالی سرگردان به بازار سرمایه کمک شایان توجهی می کند.

در کشور مالزی، تاسیس یک شرکت نهاد واسط (spv) به راحتی صورت می¬گیرد در حالیکه در ایران، تاسیس آن سه تا چهار ماه زمان نیاز دارد تا به شکل یک شرکت واسط مالی با مسئولیت محدود درآید. با این حال در بخش ابزارهای مالی اسلامی صکوک، قطعاً بخش عمده ای از اطلاعات و دیتاهای ما برگرفته از کشورهای اسلامی است البته شریعت و نظر فقهای اسلامی و کمیته فقهی در این میان کمک بسیار زیادی به ما کرده است تا بتوانیم شرعی بودن این ابزارها را مطمئن شده و در جاهایی که با آن کشورهای اسلامی اختلاف دیدگاه داریم مشکلات را رفع نماییم.

به رغم اینکه دستورالعمل بسیاری از اوراق از جمله اوراق قرض الحسنه ابلاغ شده است اما هنوز در بازار سرمایه شاهد انتشار این اوراق نبوده ایم به نظر شما دلیل این امر چیست؟

اوراقی که تاکنون دستور¬العمل آنها در بازار ابلاغ شده شامل اوراق مرابحه، اجاره، منفعت، جعاله، استصناع، رهنی، خرید دین و قرض الحسنه است. در واقع این اوراق به بازار معرفی شده¬ است اما بعضی از آنها به خاطر پیچیدگی¬های خاصی که دارند و عدم فرهنگ¬سازی مناسب، تاکنون مورد استقبال قرار نگرفته¬اند. به عنوان مثال اوراق استصناع از زمان معرفی به بازار تنها در یک مورد منتشر شد و مورد دیگر هم مربوط به سال گذشته برای شرکت تجارت کوشش سپاهان بود که به رغم دریافت مجوز و موافقت اصولی از سوی سازمان بورس و اوراق بهادار به دلیل برخی از مشکلات پیش آمده این اوراق منتشر نشد.

انتشار اوراق را در سال آینده چگونه پیش بینی می کنید؟

از ابتدای تاسیس این شرکت و راه اندازی ابزارهای مالی اسلامی مجموعاً ۲۹۷ هزار میلیارد ریال اوراق منتشر شده است که بخش عمده ای از این اوراق مربوط به دو سال اخیر بوده است. در حال حاضر رویکرد سازمان و بازار سرمایه معرفی بیشتر این ابزارها به بازار سرمایه است. خیلی از شرکتهای بزرگ شناخت کافی و لازم نسبت به این ابزارها ندارند و نمی¬دانند چنین ابزارهایی وجود دارد.

خوشبختانه امسال دولت در بودجه سال ۹۸ ارقام خوبی را برای تامین مالی از طریق صکوک پیش بینی کرده است. دولت در بودجه سال ۹۸ انتشار ۸۹ هزار میلیارد تومان انواع اوراق مالی اسلامی را پیش بینی نموده که از این میزان، ۷۲ هزار و ۵۰۰ میلیارد تومان مربوط به تسویه بدهی ها و اجرای طرح ها و پروژه ها و سه میلیارد دلار مربوط به اوراق ارزی مالی اسلامی در نظر گرفته شده است.

در واقع این اجازه به شرکتهای دولتی، شهرداری ها و سازمان های وابسته، وزارت نفت، وزارت صنعت معدن تجارت داده شده است که این اوراق را در بازار سرمایه منتشر و تامین مالی کنند. به نظر می رسد که این رقم، عدد قابل توجهی باشد و سال آینده شرکتهای بیشتری بتوانند با استفاده از این ابزارها به تامین مالی بپردازند. پیش بینی من این است که عدد تامین مالی رشدی است ولی به شرایط اقتصادی هم بر می گردد که قطعاً لازم و ملزوم یکدیگر بوده و به هم پیوسته اند.

آیا در حال حاضر ابزارهای موجود در بازار سرمایه به رقیبی برای صنعت بانکداری در جهت تامین مالی تبدیل شده اند؟

اوراق بهادار و سپرده های بانکی در جذب منابع مالی رقیب یکدیگر هستند؛ چراکه هر دو از ضریب ریسک بسیار پایینی برخوردارند به نحوی که سرمایه¬گذار در هر دو مورد از یک سود حداقلی مطمئن برخوردار خواهد بود. اما آنچه هر یک از این دو نوع ابزار را نسبت به دیگری جذاب تر می-کند، قدرت نقدشوندگی آنهاست که این قابلیت ها در اوراق بهادار به نحوی پیش بینی شده و منجر به جذابیت این اوراق شده است.

بطوریکه تاکنون کل صکوک منتشر شده بالغ بر ۰۰۰ر۲۹۷ میلیارد ریال بوده که مبلغ ۶۲۹ر۱۴۰ میلیارد ریال آن مربوط به بخش خصوصی و مبلغ ۳۸۰ر۱۵۶ میلیارد ریال، جهت تامین مالی بخش دولتی صورت گرفته است. همچنین، از ابتدای سال ۱۳۹۷ تاکنون، بیش از ۱۷۰ر۵۰ میلیارد ریال صکوک منتشر شده که بیشترین حجم، به ترتیب مربوط به اوراق اجاره به میزان ۱۷۰ر۳۶ میلیارد ریال، اوراق منفعت به میزان ۰۰۰ر۱۱ میلیارد ریال، اوراق رهنی به میزان ۰۰۰ر۲ میلیارد ریال و مبلغ ۰۰۰ر۱ میلیارد ریال صکوک مرابحه بوده است.

همانطور که مشاهده می شود امروزه با توجه به کاهش نرخ سود بانکی و بالابودن نرخ سود اوراق نسبت به سود بانکی، شاهد استقبال بیشتر سرمایه گذاران نسبت به اوراق بهادار اسلامی هستیم به طوری که این امر می تواند سرمایه¬های عظیم ملت را تجمیع کرده و به رونق تولید ملی بیانجامد. در حقیقت، گسترش بازار بدهی در ذات خود منجر به توسعه بازار سرمایه و نظام تامین مالی می گردد. همچنین عمق دادن به بازار بدهی، تقویت ابزارهای سیاست پولی را نیز به همراه دارد.

سهم صنایع حاضر در بازار سرمایه از تامین مالی در این بازار چگونه است؟

امروزه یکی از بهترین شیوه های ممکن برای حفظ ثبات موجود، انتشار انواع اوراق بهادار اسلامی است که از سیاستهای پولی محسوب شده و می تواند زمینه ساز رشد و توسعه اقتصادی صنایع باشد چرا که برای رشد و توسعه صنایع در کشور نیازمند آرامش و ثبات در بخش های مختلف اقتصادی هستیم و در بستر این ثبات است که صنایع می توانند توسعه یافته و رشد و شکوفایی اقتصادی کشور را رقم زنند.

برای مثال، شرکتهای مختلف خدماتی همچون شرکت های سیاحتی، شرکت های حمل و نقل اعم از زمینی، هوایی و دریایی، هتل ها، دانشگاه های دولتی، خصوصی، آموزشگاه ها، بیمارستان های تخصصی، رستوران ها و سالن های پذیرایی، می توانند از طریق انتشار اوراق منفعت، خدمات آینده خود را واگذار کنند.

می توان گفت شرکت هایی که دارایی فیزیکی کمتری دارند و شرایط تامین مالی بر مبنای این نوع دارایی ها را بر اساس انواع اوراق قبلی طراحی شده (اجاره، مرابحه و…) ندارند و در عوض بواسطه نوع عملیات خود دارای مطالبات بلندمدت یا منافع بلندمدت هستند می¬توانند از اوراق منفعت برای تامین مالی استفاده کنند.